Coöperaties in een veranderende wereld

​Met de jaarwisseling rondde de VN het Internationaal Jaar van de Coöperaties af. Tegelijk vernieuwden Boerenbond en Cera hun samenwerking rond coöperatief ondernemen. Tijd voor een interview met Hannes Hollebecq en Lieve Jacobs, beiden verbonden aan de dienst Coöperatief Ondernemen bij Cera. Hoe kijken zij terug op het voorbije jaar maar vooral, hoe kijken ze vooruit?

​Dienst Coöperatief Ondernemen, Cera

Met Lieve en Hannes zit meer dan 30 jaar ervaring in coöperatief ondernemen aan tafel. Vanuit de dienst Coöperatief Ondernemen bij Cera zetten ze in op sterke en breed gedragen coöperaties. Dat doen ze door opleidingen te organiseren rond coöperatief ondernemen, door coöperaties te adviseren en te begeleiden, onderzoek te stimuleren en resultaten uit te dragen en door een netwerk van en voor coöperaties uit te bouwen. Zo organiseert Cera geregeld een bezoek aan een coöperatie, het tweejaarlijks Coop Event, het jaarlijks Festival van de Coöperaties en ook in de vennotenvoordelen vind je geregeld een aanbod van producten en diensten van Belgische coöperaties. De dienst Coöperatief Ondernemen is er voor coöperaties in alle levensfases: pre-start, start en coöperaties die al heel veel jaren actief zijn.

Anne-Marie Vangeenberghe, consulent Coöperatief Ondernemen bij Boerenbond focust op agrarische coöperaties. Waar een land- of tuinbouwer alleen te klein is om een innovatie uit te rollen, kijkt ze mee of en hoe een samenwerking kan opgezet worden. Ook helpt ze bij het versterken van bestaande coöperaties, waarbij het kan gaan om het scherpstellen van de visie en spelregels (de basis voor de statuten en het intern reglement), ledenbetrokkenheid en -communicatie, … Ze werkt daarvoor nauw samen met Lieve en Hannes.

Uniek model: eigenaar is ook leverancier of klant

Lieve en Hannes werken met coöperaties uit alle sectoren. Denk aan hernieuwbare energieproductie, vrije beroepen, retail, wonen, … Overal waar mensen, bedrijven en/of organisaties een uitdaging delen, kan een coöperatie ontstaan. Ook onze landbouwcoöperaties zijn goed gekend bij Cera. Dan volgt natuurlijk de logische vraag waarin die verschillen met de coöperaties uit andere sectoren. “In de regel is er geen verschil. Zowel in agrarische als in niet-agrarische coöperaties geldt de regel dat vennoten eigenaar zijn. Daarom spreek je beter van vennoten of coöperanten dan van ‘leden’ wat in de meeste agrarische coöperaties gebeurt. Naast eigenaar is de coöperant ook gebruiker van het ‘gemeenschappelijk bedrijf’. Zo verkopen vennoten van een veiling hun groenten, fruit of bloemen en planten via hun veiling. Vennoten van een zuivelcoöperatie verwerken en verkopen hun melk via hun coöperatie. Tegelijk hebben ze zeggenschap. Ze worden uitgenodigd op de Algemene Vergadering en bepalen zo mee welke richting de coöperatie uitgaat. We spreken van een drieledige relatie van de vennoot: eigenaar – gebruiker – toezichthouder met zeggenschap. Dat maakt een coöperatie uniek”, aldus Lieve Jacobs.

Missiegedreven ondernemen

“Verder verschilt een coöperatie van andere bedrijfsvormen door het feit dat ze missiegedreven is”, vult Hannes Hollebecq aan. Men zegt van een coöperatie dat ze ontstaat uit gedeelde miserie of een gemeenschappelijke opportuniteit. Hoe je de opportuniteit vastpakt of de miserie wegwerkt is de missie, het doel van je onderneming. Zorg ervoor dat de missie goed gekend blijft en altijd centraal staat in je werking. In coöperaties die lang bestaan vergeet men wel eens waarom ze ooit werd opgericht. “En verder moet je beseffen dat een coöperatie werkt zoals andere bedrijven werken, op diezelfde markt waar ook andere bedrijven actief zijn. Denk dus niet dat een coöperatie een wondermiddel is. Wel ligt de focus vaak op de lange(re) termijn, in tegenstelling tot beursgenoteerde bedrijven waar de aandeelhouders kortetermijn-resultaten willen zien. Daarom zijn coöperaties vaak meer crisisbestendig, weerbaarder. En maakt de coöperatie winst, dan kan die naar de vennoten gaan. Dus terug naar de land- of tuinbouwer voor wat agrarische coöperaties betreft”, aldus Lieve en Hannes.

Coöperaties in een veranderende markt: samen sterker?

In een wereld in verandering, met nieuwe noden en opportuniteiten, is de vraag of er nu meer coöperaties zullen ontstaan. “Die kans is reëel, ook in land- en tuinbouw waar heel wat nieuwe uitdagingen op de sector afkomen”, stellen Lieve en Hannes. Het gebeurt nu al: denk aan coöperatieve irrigatienetwerken om droogte aan te pakken. Of rond dataverwerking, hernieuwbare energie, grond of zaden. En met de schaalvergroting en technologische evoluties kan je ook denken aan een boerderij in de vorm van een coöperatie met meerdere boeren als eigenaars. Tegelijk wijzen ze er ook op dat de kans reëel is dat de bestaande coöperaties heropleven en/of anders gaan werken. Daarmee de uitnodiging aan alle vennoten van coöperaties om mee na te denken wat er anders moet en hoe dat zou kunnen. Je mag niet verwachten dat enkel bestuursleden hierover nadenken.

“We willen van de gelegenheid gebruik maken om de bestuursleden even in de spotlight te zetten. Vennoten van een coöperatie wijzen zeer snel naar bestuursleden als iets fout loopt, maar die mensen spenderen heel wat tijd en energie in het gemeenschappelijk belang. Dat wordt te weinig beseft”. Hoe groter de coöperatie, hoe groter de afstand tussen de individuele vennoot en de bestuurskamer. “Daarom pleiten we voor sterke structuren zodat elke vennoot de gelegenheid krijgt om in dialoog te gaan met zijn coöperatie, om te horen wat de coöperatie te zeggen heeft maar ook om zijn stem te laten horen.” Daarmee grijpen Lieve en Hannes terug naar het begin van het interview, de drieledigheid van de vennoot: eigenaar – gebruiker en toezichthouder mét zeggenschap.

Uitdagingen, eigen aan coöperaties

Het niet of onvoldoende kennen van die drieledigheid van de vennoot noemen Lieve en Hannes als één van de knelpunten in coöperaties. Te weinig coöperanten of medewerkers van coöperaties zijn zich hiervan bewust. “Dit moet op regelmatige basis onder de aandacht gebracht worden, net zoals de missie op tijd terug op tafel moet gelegd worden. Want zonder voortdurende aandacht voor missie en vennoten verliest een coöperatie haar ziel en kracht om samen het verschil te maken.”, stellen Lieve en Hannes. Polsend naar andere knelpunten wordt het free riden aangehaald. “De leveringsplicht wordt door Europa opgelegd aan producentenorganisaties (PO’s, zoals onze veilingen en coöperatieve zuiververwerkers) maar de echte motivatie ligt in het coöperatieve principe: samen sterk staan. Wie de leveringsplicht niet naleeft, ondermijnt niet alleen de “marktmacht”, maar ook de toekomst van zijn coöperatie.”, benadrukt Hannes. “Een coöperatie helpt dalen in prijsvorming afvlakken. Dan moet je ook beseffen dat de pieken ook wel eens afgevlakt worden”, vult Lieve aan. “En zeker in land- en tuinbouw moet je de prijsvorming over de lange termijn bekijken. Om nog maar te zwijgen over afzet- én betaalzekerheid, nog twee factoren die belangrijk zijn in de sector”.

Spreek collega-boeren aan op fouten

“Gelijkwaardigheid tussen coöperanten brengt een uitdaging met zich mee: je spreekt je collega-boer niet snel aan op fouten, terwijl dat wel nodig is om de kracht en reputatie van de coöperatie te beschermen. Niet leveren of slechte kwaliteit leveren schaadt de hele groep. Je hebt dus het recht én de verantwoordelijkheid om anderen aan te spreken wanneer afspraken uit statuten of het intern reglement niet worden nageleefd. In de praktijk gebeurt dat nog te weinig,” stelt Lieve vast.

Schaalvergroting zonder ontworteling van de coöperatie

Per definitie is een coöperatie lokaal verankerd en kennen de vennoten elkaar. De golf van schaalvergroting is daarom een grote uitdaging voor onze veilingen en coöperatieve zuivelverwerkers. Hoe zorg je er voor dat schaalvergroting geen ontworteling van de coöperatie wordt, is de vraag die Lieve en Hannes bezig houdt. Ledenbetrokkenheid is hier heel cruciaal en daar kunnen coöperaties van elkaar leren. “Het is bemoedigend om te zien hoe veel agrarische coöperaties een jongerenwerking opzetten of diverse vormen van ledenvergaderingen en werkgroepen uitbouwen. Daar zijn agrarische coöperaties zeker een voorbeeld voor coöperaties uit andere sectoren”, merkt Hannes op.

Cera en Boerenbond bundelen de krachten

In 2025, het Internationaal Jaar van de Coöperaties, zette Cera in samenwerking met het Centrum van Agrarische Geschiedenis (CAG) een tentoonstelling op die de geschiedenis en de impact van coöperaties onder de aandacht brengt. Wie wil kan de modulaire tentoonstelling gratis ontlenen en ze op de eigen locatie opzetten. Inspirerend en vaak ook verrassend om te zien welke coöperaties, sommige al meer dan 100 jaar lang, antwoord bieden op gedeelde uitdagingen. Het coöperatief model is actueler dan ooit en verdient meer aandacht, wat Cera met de tentoonstelling wil bereiken.

Boerenbond en Cera investeren, samen met KULeuven ook in het Kenniscentrum voor Coöperatief Ondernemen. KCO is genesteld in de faculteit Economie en Bedrijfswetenschappen. Zo willen de partners onderzoek en onderwijs rond coöperatief ondernemen versterken wat onder andere gebeurt door het inrichten van een postgraduaat. Interesse? Info vind je hier.

Het Internationaal Jaar van de Coöperaties is afgerond, de samenwerking tussen Boerenbond en Cera verlengd. De coöperatieve expertise van Cera wordt zo gecombineerd met de kennis en ervaring rond land- en tuinbouw en bijhorende uitdagingen en innovaties. In een wereld in verandering is samenwerken immers heel vaak een waardevolle hefboom.