Van het veld naar jouw koffie met suiker van eigen kweek
Van suikerklontje tot bietenrooier: hoe wordt de suikerbiet geteeld, geoogst en verwerkt en wat wist je nog niet?
Een suikerklontje weegt ongeveer 6 gram. Om te weten hoeveel bieten daarvoor nodig zijn, moeten we eerst naar de suiker in de biet kijken. Afhankelijk van ras en groeiomstandigheden bevat die doorgaans 16 tot 19 procent suiker. Een kilogram bieten met 17 procent suiker bevat dus theoretisch 170 gram suiker, of het equivalent van zo’n 28 suikerklontjes. Niet al die suiker eindigt uiteindelijk als kristalsuiker in ons pak, maar het maakt wel duidelijk hoeveel suiker er in die ogenschijnlijk gewone bietenwortel zit.
Dat we die suiker vandaag uit bieten kunnen halen, hebben we voor een deel aan Napoleon te danken. Tijdens de napoleontische oorlogen bemoeilijkte de continentale blokkade de invoer van rietsuiker naar Europa. De zoektocht naar een alternatief gaf de suikerbiet een stevige impuls. Intussen is ze uitgegroeid tot een belangrijke grondstof voor de Europese suikerproductie.
Het verhaal van het suikerklontje begint dus niet in de fabriek, maar op het veld. Via fotosynthese maakt de plant suiker aan en slaat die vooral op in haar wortel. Precies die wortel haalt de landbouwer enkele maanden later uit de grond. Een suikerbiet is in die zin een kleine suikerfabriek op zich. Daarbij neemt een hectare suikerbieten ook heel wat CO₂ op. Afhankelijk van de berekeningswijze wordt voor een hectare bieten ongeveer 30 tot 38 ton CO₂ gerekend. In de sector wordt vaak gesteld dat bieten per hectare tot vier keer meer zuurstof produceren dan bos. Dat is een van de redenen waarom suikerbieten ook een rol kunnen spelen in het vastleggen van CO₂ en zo bijdragen aan een efficiënter gebruik van de natuurlijke hulpbronnen. Tegelijk blijft de uiteindelijke klimaat- en milieuwinst afhangen van de volledige teelt en verwerking.
Om te weten waar suikerbieten deze eigenschappen vandaan halen, moeten we naar het breder plaatje kijken. De suikerbiet is familie van de rode biet en de voederbiet, maar werd door jarenlange selectie vooral ontwikkeld om zoveel mogelijk suiker in haar wortel op te slaan. Daar komt heel wat onderzoek bij kijken, waarvoor we terecht kunnen bij het KBIVB, het praktijkcentrum van de biet-suikersector, onderzoekt onder meer rassen, bemesting, bodem, ziekten en plagen en de invloed van zaai- en oogstmachines op opbrengst, kwaliteit en bewaring.
En het verhaal stopt niet bij de suiker. Bij de verwerking ontstaan ook bijproducten. Bietenpulp wordt bijvoorbeeld gebruikt als veevoeder. Melasse is dan weer een dikke, donkere stroop die overblijft bij het winnen van suiker, die eveneens verschillende toepassingen kent. Ook wat na de suikerwinning overblijft, kan nog een nieuwe bestemming krijgen, zoals bij de productie van biogas. Dat kleine suikerklontje naast je koffie is dus het eindpunt van een verhaal dat begint met een zaadje, een bietenplant en een landbouwer op het veld.
Van het veld naar jouw koffie
Om te begrijpen hoe een suikerbiet uiteindelijk in je koffie belandt, gaan we eerst terug naar het veld. Daar staat landbouwer Michaël Delbeke tussen de bieten. Tijdens de oogst is vooral één machine de blikvanger: de zelfrijdende bietenrooier.
“De machine begint vooraan met het verwijderen van het bietenloof. In het volgende stuk worden de bieten uit de grond gelicht en via verschillende draaiende elementen door de machine gevoerd. Ondertussen wordt al zoveel mogelijk aarde verwijderd en uiteindelijk komen de gereinigde bieten in de bunker van de rooier terecht. Wanneer die vol is, rijden we de machine naar de rand van het perceel en worden de bieten op een hoop gestort. Ze blijven daar tijdelijk liggen tot ze worden opgehaald. Het rooien en opladen gebeurt dus niet noodzakelijk altijd op hetzelfde moment.”
“Voor het laden op transport komt opnieuw een grote zelfrijdende machine in actie. Met een brede tafel worden de bieten van de hoop opgenomen, waarna draaiende rollen (zogenaamde axiaalrollen) de bieten meenemen door de machine om ze naar de transportwagen te voeren.” Het laden van een vrachtwagen neemt volgens Michaël ongeveer vier tot vijf minuten in beslag. Dat moet snel gaan, maar ook voorzichtig, want de bieten mogen niet beschadigd raken.
Een oogst die maanden duurt
De bieten worden niet allemaal tegelijk gerooid. De periode waarin de fabriek bieten verwerkt, noemen we de bietencampagne. Die wordt opgedeeld in verschillende periodes, op basis waarvan de fabriek een planning voor de telers maakt. Bij de bestelling van het bietenzaad wordt al aangegeven in welke periode de bieten ongeveer zullen worden geoogst. Later volgt een voorlopige planning en kort voor de campagne wordt die verder verfijnd.
“De fabriek maakt eigenlijk een planning voor alle telers die ze heeft”, legt Michaël uit. Daarbij wordt rekening gehouden met de verschillende regio’s en met de omstandigheden waarin de bieten kunnen worden gerooid. Zo komen sommige gebieden vroeger aan de beurt. Zware poldergronden worden bijvoorbeeld bij voorkeur in de eerste weken gerooid, wanneer de omstandigheden nog gunstig zijn.
Ook de loonwerker speelt een belangrijke rol. De teler krijgt zijn planning door en contacteert vervolgens de loonwerker. Die krijgt op zijn beurt de nodige planning en weet wanneer de percelen moeten worden aangepakt. Zo moeten rooien, opladen, transport en verwerking goed op elkaar aansluiten.
De campagne kan daardoor over meerdere maanden lopen. Niet alle bieten hoeven immers op dezelfde dag uit de grond. De fabriek verwerkt continu bieten, terwijl de telers volgens de planning worden bediend.
Van het veld naar de fabriek
Na het rooien blijven de bieten soms tijdelijk op het veld liggen. Dat is geen teken dat ze vergeten zijn, maar een bewuste stap in de logistiek. De rooier kan immers verder werken terwijl een andere machine de bieten later van de hoop komt opladen.
In september en oktober liggen bieten gemiddeld minder dan een week op het veld. Vanaf november kunnen ze, dankzij de lagere temperaturen, langer worden bewaard. Zo kan de landbouwer ook de nodige grondbewerkingen uitvoeren en zijn volgende gewas in goede omstandigheden zaaien.
Wanneer de bieten worden opgeladen, vertrekken ze rechtstreeks naar de fabriek. Daar begint een nieuw deel van hun reis. De bieten worden eerst gewassen en vervolgens in kleine stukjes gesneden. De suiker die oorspronkelijk in de bietenwortel zit opgelost, wordt eruit gehaald. Het sap wordt gezuiverd en ingedikt, waarna de suiker uiteindelijk kristalliseert.
Wat in het veld begon als een plant die via fotosynthese suiker opsloeg, eindigt zo als de kristallen die we kennen uit een suikerpak of suikerklontje.
En soms wordt de biet biogas
Ook na de suikerwinning blijft er waarde in de biet zitten. Bietenpulp en andere resten worden onder meer gebruikt als veevoeding. Sommige bijproducten kunnen bovendien worden vergist. Micro-organismen breken dan het materiaal af en daarbij ontstaat biogas.
Ook in de Belgische suikerindustrie wordt die piste verder ontwikkeld. Zo worden bij Iscal, een Belgische suikerproducent met een fabriek in Fontenoy, onder meer gerecycleerde bietenresten gebruikt als grondstof voor vergisters. Bij Tiense Suiker ontstaat dan weer biogas bij de interne waterzuivering. Het gas kan worden opgewerkt tot biomethaan.
De suikerbiet levert dus niet alleen grondstof voor suiker, maar kan ook bijdragen aan andere toepassingen. Wat ooit begon als een plant op het veld, krijgt zo verschillende bestemmingen.
Veelgestelde vragen
Wat doet die grote bietenrooier precies?
De machine verwijdert eerst het bietenloof, haalt daarna de bieten uit de grond, verwijdert zoveel mogelijk aarde en verzamelt de bieten in een bunker. Wanneer die vol is, worden ze aan de rand van het perceel gelost.
Waarom worden suikerbieten niet allemaal tegelijk geoogst?
De fabriek kan niet alle bieten tegelijk verwerken. Daarom wordt de campagne over verschillende periodes gespreid en krijgt elke teler een planning.
Waarom liggen geoogste bieten soms op een hoop op het veld?
Rooien en transport gebeuren niet altijd gelijktijdig. De bieten kunnen daarom tijdelijk aan de rand van het veld worden opgeslagen. Een aparte machine komt ze later opladen en naar de fabriek brengen.
Hoe lang blijven bieten op het veld liggen?
In september en oktober gemiddeld minder dan een week. Vanaf november kunnen ze door de lagere temperaturen langer worden bewaard.
Hoeveel suiker zit er in een suikerbiet?
Doorgaans bevat een suikerbiet 16 tot 19 procent suiker. Het exacte gehalte hangt onder meer af van ras, groeiomstandigheden en oogstmoment.
Hoeveel bieten zijn nodig voor 1 kilogram suiker?
Gemiddeld is daarvoor ongeveer 5 tot 6 kilogram bieten nodig. Dat varieert naargelang het suikergehalte van de bieten en hoeveel suiker tijdens de verwerking kan worden gewonnen.
Wat gebeurt er met het bietenloof?
Het loof blijft doorgaans op het veld. Het bevat onder meer stikstof, kalium en fosfor. Die voedingsstoffen komen opnieuw beschikbaar voor de bodem en de volgende teelt.
Wat gebeurt er met bietenpulp?
Bietenpulp is een belangrijk nevenproduct van de suikerproductie en wordt onder meer gebruikt als veevoeder. Het kan ook als grondstof dienen voor vergisting en biogasproductie.
Is suikerbiet hetzelfde als rode biet?
Nee. Ze zijn wel familie van elkaar. Door veredeling zijn ze voor verschillende doeleinden ontwikkeld. Bij suikerbiet ligt de nadruk op een zo hoog mogelijk suikergehalte in de wortel.
Kan een suikerbiet energie leveren?
Ja. Bepaalde reststromen uit de suikerproductie kunnen worden vergist en omgezet in biogas. Zo krijgt ook wat overblijft na de suikerwinning een nuttige bestemming.