​Landbouwgrond scoort goed in eerste onderzoek naar residuen van gewasbescherming

OVAM brengt voor het eerst gewasbeschermingsresiduen in de Vlaamse bodem in kaart. Op de onderzochte landbouwpercelen bleven de concentraties doorgaans laag. De hoogste waarden werden aangetroffen in particuliere tuinen. De verkennende studie vond geen aanwijzingen voor algemene risico-overschrijdingen.

Voor het eerst heeft de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM) onderzocht welke residuen van gewasbeschermingsmiddelen vandaag nog in de Vlaamse bodem voorkomen. In 44 procent van de onderzochte bodemstalen werden sporen van minstens één gewasbeschermingsmiddel of afbraakproduct aangetroffen. Op landbouwpercelen bleven de concentraties doorgaans laag. De hoogste waarden kwamen voor in particuliere tuinen.

De studie werd in januari 2026 uitgevoerd in samenwerking met onderzoeksorganisatie VITO. Daarvoor werden 118 bodemstalen verzameld op 100 locaties in 26 gemeenten, verspreid over drie regio’s: centraal West-Vlaanderen, de Noorderkempen en Haspengouw. Die gebieden verschillen onder meer in bodemtype en dominante teelten, zoals aardappelen, groenten en fruit. Naast landbouwpercelen werden ook particuliere tuinen, natuurgebieden, openbaar groen en recreatieterreinen onderzocht.

De staalnames gebeurden hoofdzakelijk in de bovenste bodemlaag, tot 30 centimeter diep. Door buiten het groeiseizoen te bemonsteren, wilden de onderzoekers vooral residuen opsporen die langdurig in de bodem aanwezig blijven.

Vooral historische middelen teruggevonden

In 52 van de 118 stalen werd minstens één gewasbeschermingsmiddel of afbraakproduct boven de rapportagegrens aangetroffen. In 32 stalen ging het om minstens twee stoffen. Het betrof vooral historische organochloorverbindingen, zoals DDT en de afbraakproducten daarvan. Die middelen worden al lange tijd niet meer gebruikt, maar kunnen door hun persistentie nog jarenlang in de bodem achterblijven.

Dat de hoogste concentraties in particuliere tuinen werden aangetroffen, is een opvallende vaststelling. DDT was halverwege de vorige eeuw immers niet alleen populair in de landbouw, maar ook bij particulieren. Het werd gebruikt tegen onder meer vliegen, muggen, vlooien en luizen, zowel in de tuin als binnenshuis en op huisdieren. Later werd duidelijk dat de stof zich ophoopt in het milieu en schadelijk kan zijn voor dieren, waaronder vogels.

Vanuit Boerenbond is het belangrijk om die historische context mee te geven bij de interpretatie van de resultaten. De aanwezigheid van residuen in de bodem betekent niet automatisch dat er sprake is van een gezondheidsrisico of dat het om een gevolg van actueel gebruik gaat. Sommige stoffen blijven nog tientallen jaren na hun verbod aantoonbaar. Dat onderstreept het belang van een onderscheid tussen historische verontreiniging en de aanwezigheid van vandaag gebruikte gewasbeschermingsmiddelen.

Waarom er meer residuen werden aangetroffen in particuliere tuinen, kan OVAM niet met zekerheid verklaren. Dat maakte geen deel uit van het onderzoek.

Beperkte detecties van actuele middelen

De brede screening naar actueel gebruikte gewasbeschermingsmiddelen leverde slechts een beperkt aantal detecties op. Ook glyfosaat zelf werd minder vaak aangetroffen dan AMPA, een afbraakproduct van die werkzame stof.

Voor gewasbeschermingsmiddelen in de bodem bestaan geen algemene Vlaamse bodemsaneringsnormen. Daarom vergeleken de onderzoekers de gemeten concentraties van historische organochloorverbindingen met indicatieve toetsingswaarden van VITO. Die vergelijking gaf geen aanwijzingen voor algemene risico-overschrijdingen.

In vier particuliere tuinen werden wel concentraties vastgesteld die in bepaalde scenario’s tot een mogelijk gezondheidsrisico konden leiden, namelijk wanneer eieren van eigen kippen worden geconsumeerd. In scenario’s zonder consumptie van die eieren werden geen overschrijdingen vastgesteld.

Gerichte opvolging aanbevolen

Volgens OVAM wijzen de resultaten niet op een algemeen gezondheidsrisico. De verkennende studie moet vooral helpen om te bepalen waar bijkomend onderzoek en verdere monitoring het meest zinvol zijn. Daarbij gaat bijzondere aandacht naar particuliere tuinen en mogelijke hotspots met historische verontreiniging. Ook de mogelijke verspreiding van dergelijke stoffen via grondverzet verdient verdere aandacht.

Voor de landbouwsector is vooral de vaststelling relevant dat de concentraties op de onderzochte landbouwpercelen laag bleven en dat de screening naar actuele gewasbeschermingsmiddelen slechts een beperkt aantal detecties opleverde. De studie vormt wel een eerste verkenning op een beperkt aantal locaties en is geen volledige inventaris van alle Vlaamse landbouwgronden. Gerichte vervolgmetingen moeten helpen om de aanwezigheid van historische residuen verder in kaart te brengen.