Zeoliet als voeder- of strooiseladditief: voordelen voor dier, boer en maatschappij

De vraag naar eenvoudige en betaalbare maatregelen om ammoniakemissies te verminderen zonder zware investeringen is groot in de veehouderij. Oplossingen die tegelijk de diergezondheid, bedrijfsvoering en mestkwaliteit verbeteren, zijn al helemaal welkom. Het mineraal zeoliet, toegepast als voeder- of strooiseladditief, biedt mogelijk zo’n ontwikkelingspad.

​Op biodynamische melkgeitenhouderij ’t Reigershof wordt het al bijna vijftien jaar ingezet, met gunstige effecten op ammoniak, gezondheid en productiviteit. Binnen de operationele groep ZeoGoat bekijken melkgeitenhouders, adviseurs en onderzoekers samen het potentieel van zeoliet voor ammoniakreductie in de praktijk.

Wat is zeoliet?

​Natuurlijk zeoliet is een zacht, poreus gesteente van vulkanische oorsprong dat meestal in fijngemalen poedervorm wordt toegepast. Het heeft een driedimensionale kristalstructuur die een netwerk van holtes vormt. Zeoliet werkt zo als een spons: het zuigt zich vol met vocht en positief geladen ionen en geeft deze op een later moment weer af, of wisselt ze uit. Clinoptiloliet, de meest gebruikte soort zeoliet in de landbouw, kan per kilogram tussen 5 en 25 gram ammonium binden, de vorm waarin ammoniak in water aanwezig is.

Effecten op dier, stal en gewas

Zeoliet wordt al lang toegepast in verschillende veehouderijsystemen. Gebruikers schrijven er uiteenlopende voordelen aan toe voor zowel dieren als gewassen. Een aantal daarvan zijn intussen bevestigd via wetenschappelijk onderzoek, andere zijn vooral gebaseerd op getuigenissen uit de praktijk. Zo zou zeoliet het pensmilieu helpen bufferen doordat het ammonium bindt en vertraagd afgeeft. Dit kan leiden tot een betere benutting van stikstof uit onbestendig eiwit en tot minder belasting van de lever, die minder ammoniak hoeft om te zetten naar ureum. Volgens gebruikers steken metabolismeproblemen, zoals een negatieve energiebalans en (slepende) melkziekte, daardoor minder snel de kop op. Daarnaast wordt vaak gemeld dat zeoliet zware metalen en mycotoxines in het voer en in het spijsverteringsstelsel kan neutraliseren, wat soms samengaat met een lager celgetal. Sommige veehouders zetten zeoliet ook curatief en preventief in bij de bestrijding van maag-darmwormen.

​In de stal wordt regelmatig een daling van de ammoniakgeur ervaren wanneer zeoliet wordt ingestrooid. Volgens gebruikers leidt dit tot minder luchtwegproblemen, vooral bij jonge dieren. Doordat lig- en loopplekken droger blijven, worden er ook minder klauwproblemen gemeld. Na het uitrijden van mest met zeoliet zou ammoniak trager vrijkomen, waardoor de omzetting naar nitraat door het bodemleven meer gespreid verloopt. Dit kan volgens praktijkervaringen de stikstofbenutting door het gewas verbeteren en de kans op nitraatuitspoeling verkleinen. Ook het denitrificatieproces in de bodem zou worden getemperd, waardoor minder lachgas ontstaat. Daarnaast kan zeoliet rechtstreeks als bodemverbeteraar worden toegediend: door vocht en voedingsstoffen op te nemen en later weer af te geven, zouden bodems vruchtbaarder worden en gewassen beter tegen droogte kunnen.

Middel voor ammoniakreductie

ILVO zag in eerder labo-onderzoek dat het instrooien van zeoliet bovenop geitenmest de ammoniakemissie in twee weken tijd met ongeveer 15% verminderde in vergelijking met een controle. Het ZeoGoat-project onderzoekt nu hoe dit effect uitpakt in praktijkstallen. De eerste resultaten werden begin december in Merelbeke-Melle voorgesteld en worden in een volgend artikel verder toegelicht.

Ervaringen uit Vlaanderen

​Op ’t Reigershof gebruikt boer Renaat Devreese al bijna vijftien jaar dagelijks zeoliet in het voeder én wekelijks in de potstal. De geiten varen er wel bij: sinds 2012 werkt Renaat antibioticavrij dankzij een opmerkelijke verbetering van de gezondheid van de dieren. Zeker de lammeren kennen minder luchtwegproblemen, omdat er minder ammoniakgeur in de stallucht hangt. De hoogproductieve (1300 liter biomelk/geit/jaar) lacterende geiten hebben minder last van clostridium (betere pensbuffer) en slepende melkziekte (minder leverbelasting). Minder (vroegtijdige) uitval bij de dieren en een hoger melkvetgehalte wegen ruimschoots op tegen de aankoop van zeoliet en de beperkte extra arbeid. De betere dierlijke stikstofefficiëntie laat zich merken in een consequent lager melkureumgehalte. Renaat ervaart bovendien een rijkere werking van de potstalmest op het land wat de gewaskwaliteit dan weer ten goede komt.

Wat kost het en wat brengt het op?

​Op het bedrijf van Renaat kost zeoliet voederen (10 g/dier/dag) en instrooien (200 g/m²/week) 1,50 euro per jaar per 100 kg standaardmelk. Dit dekt zowel de aankoop van het product als de benodigde arbeid. Zijn ervaring leert dat er 5% minder uitval is bij de lammeren en 1% minder uitval bij de dekrijpe lammeren, de enters en de melkgeiten. Daarbovenop constateert hij een toename van 1% in het melkvolume en een stijging van 0,04 procentpunt van het vetgehalte (3,84% tegenover 3,80%). Ook de voederwaardeopbrengst van de voederteelten stijgt licht met 1%. Dit komt neer op 2,37 euro per jaar voordeel per 100 kg standaardmelk. Netto levert het toepassen van zeoliet in het voeder en op het strooisel hem dus 0,87 euro per jaar per 100 kg standaardmelk op.

Conclusies

Zeoliet toont in de praktijk mooie mogelijkheden om ammoniak te verminderen en daarbij ook diergezondheid, bedrijfsvoering en milieu een duwtje in de rug te geven. Het is een betaalbaar, veilig en eenvoudig product dat zich in veel stallen vlot laat toepassen en zijn kosten kan terugverdienen. Tegelijk blijft verder onderzoek nodig om de effecten onder uiteenlopende praktijkomstandigheden duidelijk te bevestigen. Voorlopig is zeoliet dan ook nog geen erkende PAS-maatregel.

​Deze inzichten kwamen tot stand binnen de operationele groep ZeoGoat, een samenwerking tussen Boerenbond, ILVO-Dier, Govaerts & Co, ’t Reigershof, melkgeitenbedrijven Van Waes en Van Lierop-Laureys, BioForum en de studieclub van professionele geitenhouders. Het project wordt financieel gesteund door Europa en Vlaanderen.