Controle op je bedrijf

Gecontroleerd worden op je bedrijf is de dag van vandaag ‘part of the job’ voor elke land- en tuinbouwer. Die controles gebeuren vanuit verschillende beleidsdomeinen (mestregelgeving, natuurregelgeving, soortenbescherming, onroerend erfgoed, fytosanitaire regels, de voorwaarden van het GLB ...) en dus ook door heel wat verschillende toezichthouders: de milieu-inspectie, de mestbank, de natuurinspectie, het agentschap Landbouw en Zeevisserij ...

​De regels rond de meeste van die controles op landbouwbedrijven, zijn opgenomen in het Decreet algemene bepalingen milieubeleid (DABM). Voor bepaalde controleurs (bijvoorbeeld van het FAVV, dierenwelzijn ...) zijn die regels opgenomen in specifieke regelgeving, maar over het algemeen zijn ze erg gelijklopend. Vanaf 1 april 2026 zullen die Vlaamse regels overigens terug te vinden zijn in het Kaderdecreet Vlaamse Handhaving.

​Waar en wanneer?

​Toezichthouders mogen altijd (dus eventueel zelfs ‘s nachts), zonder voorafgaande verwittiging, elke plaats vrij betreden en het benodigde materiaal meenemen. Ze hebben dus de toegang tot alle stallen, kantoorruimtes of andere lokalen en mogen cultuurgronden ook vrij betreden. Zij moeten hierbij wel de interne en externe veiligheidsprocedures respecteren.
Die toegang kan niet geweigerd worden, behalve voor de woning. Daar geldt het recht op toegang maar als de persoon die het genot heeft van de ruimte daarvoor toestemming heeft gegeven of de politierechter daarvoor een machtiging heeft verleend. In dat geval is betreding overigens alleen maar mogelijk tussen 5 en 21 uur, behalve als de rechter daar toch toestemming voor heeft gegeven.

Het Kaderdecreet Vlaamse Handhaving voegt daaraan toe dat er geen toestemming moet gevraagd worden als de toegang noodzakelijk is om dringende redenen bij onheil of ramp.

​De rechten van een toezichthouder

​De bevoegdheden en de daarmee gepaard gaande rechten van toezichthouders zijn in de regel erg ruim. Toezichthouders kunnen voertuigen en hun lading onderzoeken. Daarbij mogen ze vragen naar de wettelijk voorgeschreven vervoersdocumenten en zelfs bevelen geven aan de bestuurder om halt te houden, het voertuig stil te zetten of het voertuig naar een aangewezen plaats te brengen. Ze kunnen daarbij alle zakelijke documenten en andere informatiedragers inzien. Ze hebben het recht om een kosteloze kopie te vragen. Als ter plaatse kopiëren niet mogelijk is, mogen ze zelfs deze documenten meenemen. Toezichthouders moeten dingen kunnen onderzoeken. Ze kunnen dus onder meer monsters nemen, metingen doen, analyses (laten) uitvoeren ... Daarbij mogen ze ook verpakkingen openen. Ze kunnen en mogen foto’s of video-opnames maken.

​Je bent bovendien verplicht om alle medewerking te verlenen die kan gevraagd worden bij de uitoefening van die toezichtsrechten. Men kan de toezichtsrechten nooit afdwingen met geweld of dwang op een persoon. Maar het tegenwerken of verhinderen van een controle kan wel worden gesanctioneerd. Als ze dat nodig vinden, mogen ze ook bijstand van de politie vragen.

​Welke rechten heb je zelf?

​In eerste instantie heb je het recht om te weten wie er een controle komt uitvoeren. Je mag dus steeds vragen om een legitimatiebewijs te tonen.

Hoewel een je de verplichting hebt om redelijke medewerking te verlenen, betekent dat nog niet dat je verplicht kan worden om zaken toe te geven of jezelf te beschuldigen. Het zwijgrecht betekent dat uit een stilzwijgen nooit een schuldbekentenis kan worden afgeleid.

Maar zelfs als je een verklaring aflegt, heb je bepaalde rechten. Lukt het je niet om op het voorgestelde moment een verklaring te af te leggen, dan mag je uitstel vragen. Men mag je ook niet zomaar woorden in de mond leggen. Je hebt het recht om de tekst van je verhoor na te lezen en eventueel te verbeteren. Je mag ook altijd het verhoor onderbreken of stopzetten. Bovendien kan je als verdachte ook beroep doen op een advocaat voor overleg of bijstand.

Daarnaast zijn er ook nog gedragscodes, charters of deontologische codes voor de diverse toezichthouders. Daarin worden een aantal principes benoemd en toegelicht zoals gelijkheid van behandeling, evenredigheid, discretie ... Hoewel het hier gaat om informele regels, mag je van een toezichthouder wel verwachten dat hij zich hieraan houdt.

​Toch een fout gemaakt?

Als bij een controle wordt vastgesteld dat je toch niet helemaal in orde bent, zijn er verschillende gevolgen mogelijk. Een toezichthouder moet niet onmiddellijk een proces-verbaal of een verslag van vaststelling opstellen. Hij of zij kan er ook voor kiezen om je aan te manen om je in regel te stellen. Zo’n aanmaning bevat doorgaans heel duidelijk wat er van je verwacht wordt en binnen welke termijn je de acties in de aanmaning moet uitvoeren. Doorgaans heb je er alle belang bij om dat ook effectief te doen en de betrokken toezichthouder ook goed op de hoogte te houden.

Als je een aanmaning hebt ontvangen, betekent dat niet dat er daarom geen proces-verbaal of verslag van vaststelling wordt opgesteld. Als dat gebeurt, zal er doorgaans wel een sanctie volgen. Voor bepaalde inbreuken zal dat een louter administratieve sanctie zijn. Maar in heel wat gevallen zal er een proces-verbaal worden opgesteld, dat ook wordt overgemaakt aan het openbaar ministerie. Dat kan er voor kiezen om de zaak voor de rechter te brengen of om de zaak niet strafrechterlijk te vervolgen maar terug aan de administratie over te maken met het oog op bestuurlijke beboeting. In heel wat gevallen wordt gekozen voor dat laatste.

Boeteprocedure

​De administratie kan dan de administratieve boeteprocedure opstarten. Die begint met een kennisgeving van het voornemen om een boete op te leggen. Je kan dan je dossier (digitaal) inkijken en kan dan ook een schriftelijk verweer indienen. Je hebt ook de mogelijkheid om gehoord te worden.
Meer en meer kiest men er evenwel voor om je een voorstel van bestuurlijke transactie te doen. Dat is een vorm van minnelijke schikking: betaal je de voorgestelde som, dan is het dossier daarmee ook afgesloten.

Als je finaal toch niet akkoord bent met de opgelegde boete, kan je nog beroep aan tekenen bij de rechter. Voor boetes van de Vlaamse administratie kom je dan terecht bij het Handhavingscollege.

​Bestuurlijke maatregelen

​Een toezichthouder heeft de mogelijkheid om één of meerdere bestuurlijke maatregelen op te leggen. Dat is op zich geen sanctie, maar is een instrument dat gericht is op herstel. Een voorbeeld is het aanplanten van een haag als is vastgesteld dat een bestaande haag werd beschadigd of vernield.
Zo een bestuurlijke maatregel wordt doorgaans schriftelijk opgelegd in een ‘besluit houdende bestuurlijke maatregelen.’ Mondeling kan in theorie ook als dit vervolgens ook schriftelijk wordt bevestigd. De maatregel kan ook worden gekoppeld aan een dwangsom. Als je niet akkoord bent dan kan je beroep aantekenen bij de bevoegde minister.

Hoe omgaan met een controle?

​Handhaving en controle zijn nu eenmaal een noodzakelijk kwaad. Een controle heeft natuurlijk een impact op het mentale welzijn. Boerenbond blijft ook dat aspect bij de overheid onder de aandacht brengen. Daarom organiseren we onder meer jaarlijkse ambtenarendagen waar we uitleggen met welke dagelijkse zorgen een landbouwer geconfronteerd wordt en welke impact een controle heeft, ook op het mentaal welzijn.

Het blijft van groot belang dat een controle op je bedrijf in goede omstandigheden kan doorgaan. Wie vriendelijk en beleefd blijft, kan dat ook terugverwachten van de toezichthouder. Je hebt ook de mogelijkheid om te reageren. Maak daar dan ook gebruik van.

Missen is menselijk. Het recht daarop ook.

In de complexe wereld van de land- en tuinbouw is het maken van fouten soms onvermijdelijk. In 2018 werd in Frankrijk al een wetsartikel aangenomen dat het recht om je te vergissen in interactie met overheden garandeert.

Veel kleine vergissingen

Ook in het jaarverslag 2023 en 2024 van de Vlaamse Ombudsdienst stond dit recht centraal. Daarbij was de vaststelling dat burgers geregeld een hoge prijs betalen voor een administratieve vergetelheid of onnauwkeurigheid. Ook andere ombusmannen stelden blijkbaar vast dat een aanzienlijk deel van de klachten die ze behandelen betrekking heeft op vergissingen in administratieve procedures: het verkeerde vakje wordt aangevinkt op een aanvraagformulier, het verkeerde attest wordt opgeladen in een digitaal loket ...

Lasagne van regels

Een andere vaststelling van de Vlaamse Ombudsdienst: Complexe regelgeving zorgt ervoor dat mensen fouten maken door een verkeerde interpretatie van procedures. En mensen vergissen zich ook wanneer de overheid onvoldoende of onduidelijke informatie verstrekt. Dat is bij uitstek van toepassing op de landbouwsector: wetten, decreten, besluiten, omzendbrieven, reglementen, bestemmingsplannen ... Kortom, wetgeving van alle bestuursniveaus vormt de dag van vandaag een lasagne van regels die vaak zelfs met gespecialiseerde bijstand niet meer behapbaar is. Het Belgisch Staatsblad tikte in 2024 nog een nieuw record aan van niet minder dan 141.310 pagina’s. Voeg daar dan ook nog de zogenaamde soft law aan toe, zoals instructies, codes van goede praktijk, (al dan niet) praktische wegwijzers, rekentools tot zelfs vraag-en-antwoordwebpagina’s.

Onduidelijke regels

Bovendien blijken al die regels niet altijd even juridisch robuust, wat dan weer aanleiding geeft tot reparaties, al dan niet naar aanleiding van een gerechtelijke uitspraak. Maar nog kwalijker is de onduidelijkheid van heel wat regels, die dan aanleiding geeft tot wisselende interpretaties en toepassingen op het terrein. Het gaat zelfs zo ver dat antwoorden op vragen aan de bevoegde administratie over een concrete interpretatie vaak lang op zich laten wachten of dat ze zelfs gewoon uitblijven.

Kleine vergissing, grote gevolgen

Het hoeft dan ook niet te verwonderen dat in de enquête rond welbevinden van het Agenstschap voor Landbouw en Zeevisserij vorig jaar ‘administratieve lasten’ in de top drie stond van stressoorzaken. Bijna driekwart van de landbouwers vindt dat het landbouwbeleid zijn bedrijfsvoering onvoldoende ondersteunt en vindt dat de administratieve taken hem of haar fysiek en mentaal uitputten.

Heel wat regelgeving die allerhande verplichtingen, verboden en administratieve lasten oplegt, bevat tegelijkertijd ook (soms zeer strenge) sancties. De kleinste vergissing leidt al snel tot een administratieve boete van 250 euro. Maar er zijn ook andere gevolgen. Het verkeerd indienen van een verzamelaanvraag kan bijvoorbeeld leiden tot verlies van betalingsrechten, ecoregelingen agromilieuklimaatmaatregelen en andere subsidies. Wie niet volgens een code van goede praktijk een knotboom snoeit, riskeert een boete en bestuurlijke maatregelen.

Mikken op cultuuromslag

De overheid erkent al enige tijd het probleem van regeldruk en overmatige administratieve lasten. De regeerakkoorden van zowel de Federale als van de Vlaamse regering beloven beterschap: vermindering van de regeldruk en administratieve vereenvoudiging. ​De Vlaamse regering lanceerde recent het project Regelrecht waarbij verder zal worden ingezet op administratieve vereenvoudiging en het verminderen van regeldruk. De ambitie is hoog en mikt op een cultuuromslag binnen de Vlaamse overheid.

Recht op vergissing

De ambitie van de regeringen om de regeldruk en administratie te vereenvoudigen is niet nieuw. Ze kwam al aan bod in het vorige Vlaamse regeerakkoord. Ondertussen is de lasagne aan regeltjes er niet minder op geworden. Het is dan ook bijna een evidentie dat niet elke fout zomaar onmiddellijk genadeloos moet worden afgestraft. Vorig jaar erkende het Grondwettelijk Hof in een fiscaal dossier bijna terloops dat er zoiets bestaat als een recht op vergissing.

Die uitspraak inspireerde de Vlaamse beleidsmakers. Minister Crevits ging in overleg met de Vlaamse ombudsdienst en Vlaamse ombudsmannen en -vrouwen om een ontwerptekst op te stellen waarover het parlement en de regering zich kan buigen. Tijdens de nazomerontmoeting van Boerenbond herhaalde ze dat engagement.

Het is nu uitkijken naar de concrete uitwerking. Onze vraag is dat het recht op vergissing een volwaardig recht wordt, dat opnieuw ademruimte biedt en - als het ook even kan - ook de mogelijkheid biedt om fouten recht te zetten, zonder dat er een sanctie volgt. Want missen is menselijk en het recht daarop dus ook.

​Onze vraag is dat het recht op vergissing een volwaardig recht wordt