Nitraatresiducampagne 2026 gestart

​De Mestbank heeft ondertussen via het Mestbankloket de aankondigingen verstuurd voor de nitraatresiducampagne. Landbouwers weten daarmee of hun bedrijf dit jaar geselecteerd werd voor een bedrijfsevaluatie. Wie geen persoonlijke melding via het Mestbankloket ontvangen heeft, moet dit jaar geen nitraatresidubepaling laten uitvoeren. Wie wel geselecteerd werd, neemt best zo snel mogelijk contact op met een erkend staalnemer om de staalnames tijdig te kunnen inplannen.

De selectie gebeurt op basis van een risicoanalyse waarbij verschillende parameters worden meegenomen. Welke parameters gebruikt worden en welk gewicht ze krijgen, wordt niet bekendgemaakt. Daardoor is het onmogelijk te voorspellen welke bedrijven geselecteerd zullen worden. Vrijstelling of geen vrijstelling speelt daarbij geen rol. Wel geldt dat bedrijven binnen een periode van vijf jaar opnieuw geselecteerd kunnen worden. Op vraag van Boerenbond werd eerder een belangrijke onrechtvaardigheid weggewerkt: een areaalwijziging op bedrijfsniveau leidt niet langer automatisch tot het verlies van een vrijstelling.

De nieuwe aanpak in de nitraatresiducampagne is er gekomen op initiatief van de mestbank en zorgt voor heel wat onzekerheid bij de geselecteerde landbouwers die met een bang hart naar deze campagne kijken. De kosten lopen op, de weersomstandigheden zijn allesbehalve ideaal en de gevolgen van een overschrijding kunnen aanzienlijk zijn. Daar komt nog bij dat de verplichte staalnames dit jaar een stuk duurder uitvallen. Bij verschillende labo's liggen de tarieven aanzienlijk hoger dan in het verleden. Een evolutie waarvoor Boerenbond tijdens de onderhandelingen herhaaldelijk gewaarschuwd heeft. Boerenbond heeft herhaaldelijk gepleit voor een proefperiode waarin de nieuwe methode eerst in de praktijk kon worden geëvalueerd. Die vraag werd onvoldoende gevolgd. Waar de nitraatresiducampagne oorspronkelijk bedoeld was als adviesinstrument om de landbouwpraktijk te evalueren en landbouwers te begeleiden en te adviseren, is het nu bijna enkel nog strenge sanctioneringstool die de boeren veel geld kost en grote gevolgen kan hebben voor de bedrijfsvoering.

Tegelijk staan ook de staalnemers voor een bijzonder moeilijke opdracht. De komende weken zal onder vaak nog zeer droge omstandigheden gewerkt moeten worden op percelen waar het niet evident is om de vereiste staalnamediepte te halen.

Nieuwe staalnameprocedure: meer nauwkeurigheid, maar ook fors hogere kosten

Dit jaar wordt voor het eerst gewerkt met een nieuwe staalnameprocedure. De overheid voerde deze wijziging door omdat onderzoek aantoonde dat de vroegere methode een te grote meetonzekerheid bevatte. Door de nieuwe werkwijze wil men de foutenmarge van de meting verkleinen, waardoor ook de tweede drempelwaarden werden verlaagd.

Boerenbond heeft tijdens de besprekingen steeds de vraag gesteld of de voorgestelde wijzigingen voldoende meerwaarde bieden in verhouding tot de bijkomende lasten voor landbouwers. Een nauwkeurigere meting mag immers niet automatisch leiden tot extra lasten voor landbouwers.

Die bezorgdheid blijkt vandaag terecht. Door de nieuwe staalnameprocedure zijn de prijzen voor een staalnamecampagne ongeveer verdubbeld. Voor veel bedrijven betekent dit een aanzienlijke bijkomende kost die zij volledig zelf moeten dragen. Dat is een zware financiële last, iets waarvoor Boerenbond van bij de start gewaarschuwd heeft.

Daarnaast blijft ook de praktische haalbaarheid een belangrijk aandachtspunt. Wij maken ons zorgen over de beschikbaarheid van voldoende erkende staalnemers. Zeker in het uitzonderlijk droge najaar van dit jaar dreigt het een echt huzarenstuk te worden om overal de vereiste staalnamediepte te halen.

Tijdens de onderhandelingen is Boerenbond erin geslaagd een aantal aanpassingen af te dwingen die de impact enigszins milderen. Zo werd opgenomen dat slechts de helft van de steken tot 90 cm diep moet worden genomen. Die bijsturing is bovendien wetenschappelijk onderbouwd, aangezien de grootste variatie in nitraatresidumetingen zich vooral in de bovenste bodemlagen bevindt.

Extrapolatie opnieuw mogelijk bij ondiepe staalnames

Omdat de druk op de staalnemers zeer groot dreigde te worden, werd ook opnieuw in de nieuwe methode een extrapolatieregeling voorzien voor situaties waarin de vereiste diepte van 90 cm niet bereikt kan worden bij de steken waarvoor dat wel de bedoeling was.

De manier waarop die extrapolatie gebeurt, werd wel gewijzigd. Waar vroeger gewerkt werd met een berekening op basis van de bovenliggende bodemlagen, zal nu gebruikgemaakt worden van een statistische verdeling over de drie lagen op basis van de staalnamedata van de voorbije jaren. Voor elke teelt werd nagegaan hoe het nitraatresidu zich gemiddeld over de drie bodemlagen verdeelt. Op basis van die gegevens zal men ontbrekende waarden extrapoleren.

Met de uitzonderlijke droogte van dit jaar vrezen we dat deze regeling in de praktijk regelmatig zal moeten worden toegepast. Boerenbond heeft daarom expliciet gevraagd om het systeem ook onder reële praktijkomstandigheden grondig te evalueren. We verwachten dat die evaluatie effectief uitgevoerd wordt zodat eventuele problemen snel kunnen worden bijgestuurd.

Rekening houden met weer en bodem blijft noodzakelijk

Het nitraatresidu wordt niet alleen beïnvloed door de bemesting en de teeltkeuzes van de landbouwer. Ook weersomstandigheden en het koolstofgehalte van de bodem spelen een belangrijke rol. Dat wordt alleen maar belangrijker nu de tweede drempelwaarden werden verlaagd én we opnieuw een uitzonderlijk droog groeiseizoen achter de rug hebben.

Boerenbond heeft daarom steeds gevraagd dat landbouwers niet afgerekend worden op factoren waar zij zelf geen controle over hebben. Zowel voor uitzonderlijke weersomstandigheden als voor percelen met een hoog koolstofgehalte werd uiteindelijk een juridische basis voorzien in het Mestdecreet.

Voor weersomstandigheden gaat het om de zogenaamde X-factor. Dat is een correctiefactor die kan worden opgeteld bij de tweede drempelwaarde wanneer beoordeeld wordt of een bedrijf al dan niet een overschrijding heeft die aanleiding geeft tot een boete. Dit is bij de tweede overschrijding van de tweede drempelwaarde. Op die manier zou rekening kunnen worden gehouden met uitzonderlijke weersomstandigheden die een impact hebben op het nitraatresidu. De concrete wetenschappelijke methode om deze correctiefactor te bepalen, bestaat vandaag echter nog niet en moet nog verder worden uitgewerkt.

Voor percelen met een hoog koolstofgehalte is de situatie vergelijkbaar. Ook daarvoor voorziet het Mestdecreet de mogelijkheid om een specifieke regeling uit te werken, maar de praktische invulling ontbreekt voorlopig nog.

Boerenbond heeft de voorbije maanden meermaals aangedrongen om zowel het regelgevende kader als de wetenschappelijke onderbouwing van deze systemen tijdig uit te werken. Een juridische kapstok alleen volstaat niet. Landbouwers hebben nood aan duidelijke, toepasbare regels vóór ze geconfronteerd worden met mogelijke sancties.

​Voor Boerenbond blijft de kern van de zaak eenvoudig: landbouwers moeten beoordeeld worden op wat zij zelf in de hand hebben. Wanneer weersomstandigheden, bodemkenmerken of praktische beperkingen een belangrijke invloed hebben op het resultaat, moet daar op een correcte manier rekening mee worden gehouden.

We zullen daarom blijven aandringen op een snelle uitwerking van de regelingen rond de X-factor en koolstofrijke bodems, op een grondige evaluatie van de nieuwe staalnamemethode in de praktijk en op een verdere beperking van de financiële lasten voor de landbouwers.

Nog meer info over hoe de wijzigingen aan de nitraatresiducampagne? Kijk ook even hier.