​​Nationale parken: vandaag geen rechtsgevolgen, morgen wel?

De Raad van State heeft geoordeeld dat nationale parken op vandaag geen rechtsgevolgen hebben. Voor landbouwers is dat een belangrijke bevestiging. De ervaring met onder meer structuurplanning, Natura 2000 en andere gebiedsgerichte beleidsinstrumenten leert echter dat beleidskaders zonder onmiddellijke rechtsgevolgen later vaak een belangrijke sturende werking krijgen. Daarom moet de Vlaamse regering niet alleen benadrukken dat nationale parken vandaag geen rechtsgevolgen hebben, maar ook actief bewaken dat zulke rechtsgevolgen morgen niet alsnog sluipenderwijs ontstaan.

1. Wat heeft de Raad van State beslist?

In zijn arresten van 10 september 2026 over de erkenning van verschillende Nationale Parken Vlaanderen (NPV) volgt de Raad van State de redenering van het Vlaams Gewest dat de erkenningsbesluiten, samen met de bijbehorende masterplannen en operationele plannen, op zichzelf geen rechtsgevolgen creëren voor eigenaars, gebruikers of landbouwers. De Raad oordeelt ook dat de masterplannen en operationele plannen geen enkele reglementaire waarde hebben en ook geen afbreuk doen aan de gemeentelijke autonomie. Ook het Vlaams Gewest had geargumenteerd dat de erkenningen geen nieuwe bestemmingen, vergunningseisen of gebruiksbeperkingen met zich meebrengen en dat de parkdoelstellingen niet rechtstreeks kunnen worden afgedwongen. De Raad van State besluit daarom dat de erkenningsbesluiten niet vatbaar zijn voor vernietiging wegens gebrek aan voldoende rechtsgevolgen.

Dat is een belangrijke uitspraak. Indien men de redenering van de Vlaamse overheid ernstig neemt, dan moet ook in de toekomst worden vermeden dat een erkenning als nationaal park alsnog als een zelfstandig beleids- of beoordelingskader wordt ingezet bij vergunningverlening, ruimtelijke planning of gebiedsgerichte besluitvorming.

2. Waarom is voorzichtigheid toch aangewezen?

De Vlaamse overheid heeft in het verleden meermaals gesteld dat bepaalde instrumenten slechts beleidsmatig, richtinggevend of indicatief waren. In de praktijk zijn verschillende van die instrumenten nadien echter uitgegroeid tot sterk sturende kaders voor ruimtelijke keuzes, vergunningen of grondgebruik.

a. Overstromingskaarten 2023

Bij de bekendmaking van de geactualiseerde watertoets- en overstromingskaarten werd benadrukt dat de kaarten op zichzelf geen bestemmingen wijzigen.

Toch werken deze kaarten vandaag rechtstreeks of onrechtstreeks door in vergunningenbeoordelingen, risico-inschattingen, beleidsafwegingen en gebiedsgerichte trajecten. Wat oorspronkelijk een informatief instrument was, werd snel een belangrijk afwegingskader.

b. Natuurbeheerplannen en andere strategische kaders

Ook globale kaders die worden afgebakend in natuurbeheerplannen worden vaak voorgesteld als richtinggevende documenten zonder onmiddellijke rechtsgevolgen. Niettemin vormen zij later vaak de inhoudelijke basis voor concrete uitvoeringsmaatregelen, gebiedsprocessen, subsidiestromen en regelgeving.

c. Biologische Waarderingskaart (BWK)

Jarenlang werd benadrukt dat de BWK louter een inventarisatie- en beleidsinstrument is zonder autonome rechtsgevolgen voor eigenaars of gebruikers. In de praktijk zijn aan die kaartgegevens echter gaandeweg wel belangrijke juridische gevolgen gekoppeld. Een recent voorbeeld is het stikstofdecreet, waarin BWK-elementen mee bepalend zijn geworden voor de berekening van impactscores en dus voor de vergunningspositie van landbouwbedrijven. De BWK heeft hierdoor een betekenis gekregen die veel verder gaat dan de oorspronkelijke inventarisfunctie.

Dit voorbeeld illustreert nog het best hoe een instrument dat aanvankelijk als ‘zonder rechtsgevolgen’ wordt voorgesteld, later toch een cruciale schakel kan worden in besluitvorming met verregaande gevolgen voor landbouwgebruik en bedrijfsontwikkeling. Net daarom volstaat het niet dat de overheid vandaag stelt dat nationale parken geen rechtsgevolgen hebben. De overheid moet ook vermijden dat er in latere regelgeving, beoordelingskaders of beleidsinstrumenten alsnog juridische effecten aan worden gekoppeld.

3. Waarom is dit relevant voor de nationale parken?

Hoewel het Vlaams Gewest voor de Raad van State uitdrukkelijk heeft verdedigd dat een nationaal park geen rechtsgevolgen heeft, zien we vandaag reeds signalen van beleidsmatige doorwerking.

Zo stelt Boerenbond vast dat de nationale parken als ondersteunende argumentatie opduiken in:

1. in AGNAS-gerelateerde beleidsdocumenten;
2. in het voorontwerp van het Beleidsplan Ruimte Vlaanderen;
3. in het ontwerp van Vlaams Natuurherstelplan;
4. in gebiedsgerichte visievorming en projectontwikkeling.

Ook de communicatie van natuurorganisaties na de arresten legt vaak de nadruk op het belang van de parken als langetermijnkader voor natuurontwikkeling en gebiedstransformatie. Dat staat op gespannen voet met de proceshouding van het Vlaams Gewest dat voor de Raad van State heeft benadrukt dat de erkenning geen zelfstandige juridische of bestuurlijke gevolgen heeft. Anders verwoord, is de argumenterende kracht van een nationaal park beperkt. Boerenbond vreest echter dat, zoals met de voorbeelden in het verleden, er niettemin sluipend grote rechtsgevolgen zullen komen op die wankele basis.

4. Beleidsmatige aandachtspunt voor de Vlaamse regering

De arresten mogen niet gelezen worden als een blanco cheque om de parkdoelstellingen via andere kanalen alsnog geleidelijk te laten doorwerken.

Indien de Vlaamse overheid voor de Raad van State met succes stelt dat een nationaal park geen rechtsgevolgen heeft, dan moet zij daaruit ook beleidsmatige consequenties trekken.

Concreet betekent dit dat:

1. nationale parken geen bijkomend beoordelingskader mogen worden voor vergunningen;
2. nationale parken geen verkapt ruimtelijk beleidskader mogen vormen;
3. nationale parken geen automatische voorrang mogen krijgen in AGNAS-, BRV-, natuurherstel- of andere gebiedsprocessen;
4. landbouwgebruik niet indirect mag worden beperkt door verwijzingen naar parkdoelstellingen;
5. overheidsdiensten consequent de ‘geen rechtsgevolgen’-lijn moeten respecteren.

Boerenbond dankt de Vlaamse overheid dan ook bij voorbaat, hier rekening mee te willen houden.

Luister ook naar Boer&Bondig van 14 oktober. Het item over de nationale parken begint op 5’15