In gesprek met econoom Geert Langenus

​

Een economie heeft nood aan ondernemers die durven investeren. Maar dan moeten ze daar wel de ruimte en zekerheid voor krijgen. Dat geldt bij uitstek voor land- en tuinbouwers, die vandaag botsen op volatiele markten, stijgende kosten en een complex regelgevend kader. Tegelijk neemt het belang van eigen voedselproductie toe in een wereld waarin Europa zoekt naar meer strategische onafhankelijkheid. Hoe kijkt een econoom van de Nationale Bank naar de positie van onze landbouw in die veranderende economie?

We treffen Geert Langenus in de kantoren van de Nationale Bank te Brussel. Als macro-econoom laat hij voor ons zijn licht schijnen op de rol van landbouw in onze economie, de tanende Europese concurrentiekracht en de impact van regelgeving op onze ondernemers.

Wat is juist de taak en de doelstelling van de Nationale Bank?

De Nationale Bank van België (NBB) is de centrale bank van het land en vervult verschillende kerntaken op monetair, economisch en financieel gebied. De NBB maakt deel uit van het Eurosysteem, samen met de Europese Centrale Bank en de andere nationale centrale banken, en draagt bij aan het bepalen en uitvoeren van het Europese monetaire beleid. Daarnaast houdt de bank toezicht op de stabiliteit van de Belgische financiële sector en vervult ze ook een maatschappelijke rol door het produceren van economisch onderzoek en statistieken over de Belgische economie. Als econoom werk ik vooral in die laatste tak en voer ik macro-economische analyses uit.

En, hoe staat onze economie ervoor?

De door sommigen voorspelde rampspoed is er niet gekomen. Ondanks de grote zorgen na de energieprijsstijgingen bleef de gevreesde zware economische terugval of recessie uit. De verwachting is een geleidelijke terugkeer naar een bescheiden groei van iets meer dan 1% op jaarbasis. De groei was recent duidelijk lager in België dan in de rest van Europa en bijvoorbeeld in de Verenigde Staten. Matige groei is problematisch omdat tegelijk de rentelasten, pensioenuitgaven en defensie-uitgaven stijgen.

Wat is het economisch gewicht van de landbouw voor onze economie?

De primaire landbouwsector is goed voor zowat 0.7% van het bruto binnenlands product (bbp). De agrovoedingssector is wel groter, met naar schatting meer dan 2% van het bbp, wat het één van de grootste industriële bedrijfstakken maakt. Op kwartaalbasis heeft het verloop in de landbouwsector misschien weinig invloed op het bbp; conjunctuuranalisten kijken vooral naar diensten en industrie en een beetje naar de bouwsector. Maar in meer structurele termen, op langere termijn, is de relevantie wel groot. De agrovoeding voert, vooral in Vlaanderen, meer uit dan in en draagt dus structureel bij aan het handelsoverschot in België. Dat wordt natuurlijk grotendeels bepaald door biologische en klimatologische omstandigheden. We telen hier waar goed in zijn, en wat wie niet kunnen telen, zoals ananas of bananen, importeren we.

Waarom is een handelsoverschot zo belangrijk?

In economische termen weerspiegelt dat eigenlijk het binnenlandse spaaroverschot. Bij een tekort heb je een negatieve lopende rekening en moet je eigenlijk telkens in het buitenland financiering zoeken, wat op langere termijn nadelig is. Denk aan wat er in Griekenland is gebeurd waar grote overheids- en lopende tekorten uiteindelijk tot een zware crisis hebben geleid.

Onze landbouw blinkt uit in efficiënte productie, maar toch ervaren landbouwers druk op de marges en heerst soms de perceptie dat voeding duur is.

De marktmacht van de individuele landbouwer is inderdaad eerder beperkt en er zijn een aantal kosten die men niet zomaar kan doorrekenen, ook al door langetermijncontracten. Het is wel zo dat ook supermarkten concurrentie- en margedruk ervaren, wat op hun beurt weer druk bij de leveranciers kan leggen. Daarbij komt ook dat het productievolume en de opbrengst bovendien onzeker zijn door weersomstandigheden, wat voor meer volatiliteit zorgt dan in veel andere sectoren.

Wat de prijsperceptie bij de consument betreft, in 2022 en 2023 stegen de voedselprijzen inderdaad met tientallen procenten. In de perceptie van de mensen is voeding dan ook vaak “duur”. Daarbij vergeet men soms dat door de automatische indexering ook de inkomens mee zijn gestegen. In de recentere periode zijn voedingsprijzen door de matige inflatie trouwens eerder constant gebleven.

In vergelijkingen met onze buurlanden staan onbewerkte levensmiddelen zeker niet aan de top qua prijs volgens de analyses van het Prijsobservatorium. Voor bewerkte producten zijn de A-merken in ons land wel relatief duur, onder meer door de hoge loonkosten en regelgeving. Maar hogere consumentenprijzen betekenen niet automatisch hogere marges voor de boer. Het aandeel van de landbouwer in de eindprijs is beperkt.

We horen veel over de achteruitgang van het concurrentievermogen van Europa. Hoe erg is het gesteld?

We zien dat Europa meer en meer achterblijft qua groei vergeleken met de VS en China. Er is algemeen steeds meer bezorgdheid over de dynamiek van de Europese economie. Waarnemers spreken van een nieuwe ‘eurosclerose’. Het inkomensniveau in Europa raakt steeds verder achterop vergeleken met in de Verenigde Staten, terwijl opkomende landen snel terrein winnen. Technologische vernieuwingen lijken zelden uit Europa te komen. Tegelijkertijd heeft Europa niet meer hetzelfde geopolitieke gewicht als in het verleden.

We hinken dus achterop?

Ja. Het bbp per inwoner staat wel niet gelijk aan welzijn, en op het vlak van levenskwaliteit scoort Europa doorgaans wel hoog. Onderzoek toont aan dat Europeanen risico‘s meer schuwen dan Amerikanen en er minder vertrouwen in hebben dat ze de sociale ladder kunnen opklimmen of dat de werking van de markt eerlijk is. Ze hebben dan ook een grotere voorkeur voor meer sociale bescherming, regulering en herverdeling. Zo is ook de Europese arbeidsmarkt veel sterker gereguleerd. Dat hangt vaak samen met een ‘laag risico, lage return’-samenleving. Wat technologie betreft, is Europa goed in geleidelijke vooruitgang, maar kan het minder goed om met ingrijpende veranderingen.

De auto-industrie is daar een perfect voorbeeld van: Europa liep voorop voor voertuigen met een verbrandingsmotor, maar elektrische voertuigen werden eerst elders ontwikkeld. De Europese samenleving voelt zich eenvoudigweg minder goed bij disruptieve veranderingen, omdat die meer sociale risico’s inhouden.

Op de Nazomerontmoeting riep onze voorzitter nog op voor ruimte voor innovatie. Regelgeving bij ons is vaak zo rigide en beperkend uit voorzorg, dat de echte toepassing elders buiten EU gebeurt.

Creatieve vernietiging is de belangrijkste motor voor welvaartsgroei op lange termijn. Oude technologie moet plaatsmaken voor nieuwe technologie. Doordat Europa een conservatiever beleid voert en risico‘s mijdt, holt het voortdurend achter de feiten aan in snel veranderende technologiesectoren, waardoor het een minder dynamische groei kent. Het ‘Brussel-effect‘ - waarbij Europa zijn normen wereldwijd kon opdringen - dreigt een ‘Brusselse vloek‘ te worden. Europa legt strenge regels op voor Europese bedrijven zonder dat er elders ter wereld gedragsveranderingen zijn. Zo creëren we voor onszelf een concurrentieel nadeel. Als je echt heel innovatief ondernemerschap wil, moet Europa echt nadenken over de graad van regulering.

De problematiek rond regelgeving is bekend. In het Draghi-rapport staat duidelijk de oproep om te onderzoeken hoe regelgeving kan worden aangepast zodat gezonde groei en strategische sectoren mogelijk blijven. Europa kan niet tegelijk de meest dynamische, sociale, innovatieve én klimaatneutrale economie worden zonder keuzes te maken. Eenzijdige klimaateisen kunnen bij vrijhandel ertoe leiden dat bedrijfstakken naar elders verhuizen. Daartegen over staat dat strategische onafhankelijkheid één van de doelstellingen van de EU is. Ik denk dat landbouw ook een sector is die in die conversatie mag worden opgenomen. Het lijkt me logisch dat je een deel van landbouw toch probeert zo dicht mogelijk bij huis te houden.

En zodat landbouwers weer aan vergunningen geraken.

Wel, niet alle problemen op dat vlak komen uit Europa. Er is een groot regelgevend kader, maar dat wordt blijkbaar in verschillende lidstaten op een andere manier toegepast. In België zijn er veel bestuurs- en beslissingsniveaus die vergunningen kunnen vertragen. Hoe meer overheid, hoe meer reglementering, toezicht en administratie, lijkt het wel. De reden waarom we geen nationaal voetbalstadion hebben is omdat bijvoorbeeld omdat een gemeentebestuur beroep heeft aangetekend op basis van een historische kaart met een al lang verdwenen voetweg…

Kan een economie verwachten dat landbouwers blijven investeren als ze onvoldoende zicht hebben op zekerheid?

Ondernemers moeten aan kapitaal geraken op een stabiel regelgevend en fiscaal kader kunnen rekenen. Investeringen moeten over meerdere jaren kunnen renderen, dus regels rond natuur, habitat, klimaat en belastingen mogen niet voortdurend veranderen.

Meer algemeen is het duidelijk dat er werk aan de winkel is om de ondernemersvriendelijkheid van het land te verhogen.

Bio Geert Langenus

Geert Langenus werkt sinds 1994 bij de Nationale Bank van België. Hij is macro-econoom bij het Studiedepartement en doet dit interview in eigen naam.