Dossier boerderijcompostering

Boerderijcompostering is een belangrijke hefboom voor circulaire landbouw en bodemverbetering. Boerenbond heeft de afgelopen jaren consequent gepleit voor de uitbouw van een juridisch kader dat boerderijcompostering op een haalbare en ondersteunende manier mogelijk maakt. Nu komt er schot in de zaak.

Historiek: schoolvoorbeeld van goede samenwerking

In de voorbije 25 jaar heeft heel wat mooi onderzoek aangetoond dat boerderijcompostering in de praktijk een echte meerwaarde is die op een milieukundige manier kan ingezet worden. Sinds enkele jaren werkt de overheid aan een juridisch kader om ook in een samenwerkingsverband aan boerderijcompostering te doen. Een noodzakelijke voorwaarde om echt stappen vooruit te zetten, zo niet kan er alleen met bedrijfseigen stromen gewerkt worden. Het voorbije jaar werd vanuit de overheid een meer diepgaande studie naar de beste beschikbare technieken (BBT) voor boerderijcompostering opgestart. Samen met de Vlaamse administraties, ILVO en Vlaco zit Boerenbond met andere stakeholders en experten zoals BioForum, Natuurpunt en Boerennatuur Vlaanderen rond de tafel over de inhoudelijke uitwerking van het composteerproces en het vermijden of verminderen van de mogelijke milieurisico’s. Het proces is nog volop bezig maar is nu, mede op onze vraag, in een positieve stroomversnelling geraakt. Boerenbond waardeert de positieve evolutie in dit traject, waarin duidelijk meer rekening wordt gehouden met de bekommernissen van landbouwers. Tegelijk blijven we pleiten voor verdere administratieve vereenvoudiging en een regelgeving die vertrouwen geeft aan landbouwers zonder onnodige lasten op te leggen. De gezamenlijke gedragenheid in dit proces is hierbij absoluut van grote meerwaarde. Wij vragen daarom dat aanpassingen mogelijk zijn wanneer de regelgeving de doelstellingen belemmert die ook door de Vlaamse regering worden onderschreven.

Een win-win voor bodem en klimaat

Het is gekend dat het gebruik van compost een goede zaak is om op lange termijn het organischestofgehalte van de landbouwbodems te verhogen. Deze compost is niet alleen een bron van organische stof, maar ook een sleutel tot een betere waterhuishouding, verhoogde biodiversiteit en een robuustere bodemstructuur die bestand is tegen droogte en extreme weersomstandigheden. Landbouwers zijn al langer vragende partij om zelf deze compost te kunnen produceren vanuit hun eigen bedrijfsresten. Zo kunnen ze tegelijk de biologische kringloop zelf nog beter sluiten en hun eigen bodemverbeteraar maken.

Boerderijcompostering is dan ook een krachtige hefboom voor circulaire landbouw én klimaatbeleid. Door lokaal reststromen te verwerken tot waardevolle compost sluiten we kringlopen en slaan we koolstof op in de bodem. Zowel de Vlaamse overheid als de Vlaamse regering willen boerderijcompostering verder stimuleren door een faciliterend kader te introduceren, wat blijkt uit de beleidsbrief van minister Brouns en verschillende beleidsplannen vanuit Vlaamse administraties zoals OVAM (Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij), het departement Omgeving, VLM (Vlaamse Landmaatschappij) en het Agentschap Landbouw & Zeevisserij.

Toch is de regelgeving rond afval en vergunningverlening nog niet afgestemd op het concept van boerderijcompostering. Ze vertrekt vaak nog vanuit de werking van een grote industriële compostering waarbij stromen vanuit allerlei ongekende partijen kunnen aankomen of waarbij de boerderijcompostering moet worden uitgevoerd op slechts één bedrijf, met bedrijfseigen stromen. Boerderijcompostering onderscheidt zich echter fundamenteel van deze industriële compostering waarin groen- en gft-compost gemaakt wordt. Het is een niet-commerciële activiteit waarbij compost uitsluitend wordt gebruikt op de eigen percelen of op de percelen van een samenwerkingsverband. Alle compost wordt op de eigen velden binnen het samenwerkingsverband gebruikt. Landbouwers willen uiteraard goede compost, afgestemd op de noden van de individuele bedrijven, gemaakt om specifieke teelteisen zo goed mogelijk in te vullen en tegemoet te komen aan de opbouw van robuuste landbouwbodems.

In samenwerkingsverband

In MAP 6 werd de definitie van boerderijcompostering verruimd zodat er ook in een samenwerkingsverband van maximaal drie bedrijven aan boerderijcompostering kan worden gedaan. Want vaak heeft niet één landbouwer alle benodigde groene en bruine inputstromen om aan een goede compostering te doen. Na wat discussie en intensief overleg met alle partijen, is de interpretatie nu zo verduidelijkt dat natuurbeheerresten ook van buiten de drie landbouwers kunnen komen. Natuur- en landschapsbeheerders zoals Natuurpunt, ANB of groeperingen van landbouwers zoals agrobeheersgroepen onder begeleiding van Boerennatuur Vlaanderen, kunnen op deze manier hun nuttige organische materialen ook aanleveren aan landbouwers, zodat deze stromen beter lokaal kunnen worden ingezet en verwerkt . Deze bruine stromen zijn vaak nuttig en noodzakelijk om het composteringsproces goed te laten verlopen. De inputstromen voor de boerderijcompostering zijn dus plantaardige reststromen vanuit de drie bedrijven, eventueel aangevuld met stalmest uit deze bedrijven en/of met natuurbeheerresten uit de buurt. Andere waardevolle stromen zoals stro en vlaslemen worden momenteel nog niet erkend als toegelaten input, wat zowel volgens de sector als de administraties, een gemiste kans is. De sector vraagt dan ook een aanpassing van de regelgeving om deze stromen toe te laten.

Afgestemd op de behoefte

Een ander belangrijk aspect dat nog bediscussieerd moet worden, is het totale volume aan boerderijcompost dat men binnen één samenwerkingsverband mag produceren. Om overlast te vermijden, wilde de overheid de hoeveelheid beperken tot ‘kleinschalige compostering’. In de eerste voorstellen werd daarom een maximumvolume van 500 m³ opgelegd, inclusief alle inputstromen en afgewerkte boerderijcompost. Dit is echter een zeer beperkt volume. Vanuit de sector werd gevraagd om dit beter af te stemmen op de praktijk. Een landbouwer zal immers alleen aan boerderijcompostering doen als het ook praktisch haalbaar is. Het uitgangspunt dat de overheid nu naar voren schuift, is dat het volume maximaal het totale bemestbare areaal van de deelnemers binnen het samenwerkingsverband mag zijn. Dit is voor de sector wel aanvaardbaar. ILVO heeft in een oefening de compostbehoefte van de landbouwsector in kaart gebracht, rekening houdend met een jaarlijkse bemesting van 12,5 ton compost/ha op 100% van het areaal bij tuinbouwbedrijven en 50% bij akkerbouw- en graasdierbedrijven. Daarbij werd rekening gehouden met 90% van de landbouwbedrijven, waarbij de kleinste en grootste 5% uitgesloten werden. Zo kwam men op een totale composteerbehoefte per bedrijf van tussen de 2000 en 3000 m³ aan uitgangsmateriaal.

Met een volumedichtheid van 0,5 kg/l en een conversiefactor van 50% komt 3000 m³ neer op 750 ton compost. Ermee rekening houdend dat deze behoefte kan ingevuld worden met meerdere composteerlocaties en/of cycli is nu een volumegrens van maximaal 1000 m³ uitgangsmateriaal per composteerlocatie voorgesteld, dus op een of meerdere locaties of telkens per ronde.

De uiteindelijke schaalgrootte voor boerderijcompostering zal verder worden bepaald in afstemming met de resultaten van de BBT-studie en de milieutechnische en juridische (rand)voorwaarden. We zullen dit vanuit Boerenbond uiteraard goed blijven opvolgen.

Op de juiste plaats

Er is een sterke behoefte om boerderijcompostering ook op onverharde gronden van landbouwers mogelijk te maken. Nu staat in de regelgeving dat dit moet gebeuren op een verharde ondergrond met percolaatopvang. Maar het is aangetoond dat het produceren van boerderijcompost op een akker weinig milieurisico’s inhoudt, zeker wanneer de nodige voorzorgsmaatregelen genomen worden. Dit wordt ook door de Vlaamse overheid erkend en zij wensen dit type ‘akkercompostering’ ook mogelijk te maken. Het is positief dat ook hiervoor oplossingen worden gezocht. Afhankelijk van het type ondergrond kan dan in de BBT-studie verder bepaald worden welke extra voorzorgsmaatregelen er moeten worden toegepast. We vragen hierbij zo weinig mogelijk verschillen tussen de administratieve vergunningsregels tussen een bedrijf en akker. De sector pleit voor een uniforme aanpak, ongeacht het type locatie, waarbij een melding via de verzamelaanvraag van waar de boerderijcompostering zal plaatsvinden, volstaat.

Ook de natuurorganisaties zijn vragende partij om op sommige plaatsen zelf te kunnen composteren in natuurgebieden. Dit zal vermoedelijk ook toegelaten worden, mits hiervoor een afwijking wordt aangevraagd en bekomen. Dit type compostering zal vermoedelijk niet veel voorkomen, maar het is goed dat dit niet bij voorbaat uitgesloten wordt. Uiteraard moeten ook hier dezelfde milieukundige en vergunningtechnische voorwaarden gelden.

“Boerderijcompostering biedt een unieke kans om circulaire landbouw en bodemkwaliteit te versterken.”

Met zo weinig mogelijk administratieve lasten

Naast al deze praktische maar belangrijke aspecten, zijn er nog heel wat zaken uit te klaren rond vergunningverlening, het verkrijgen van de nodige attesten volgens de huidige regelgeving, en de kwaliteitsborging. De sectoren vragen de overheidsinstanties om – in lijn met de doelstelling van de Vlaamse regering en de Europese Commissie om de administratieve lasten voor ondernemers (zoals landbouwers) te vereenvoudigen - na te gaan hoe en waar eventueel bijkomende opvolging op elkaar kan worden afgestemd. Ze stellen voor om de opvolging waar mogelijk op te nemen in de bestaande controles van de beherende instanties en in de bestaande autocontrole bij de landbouwers. Het lijkt ons een taak voor de overheid, die zich geëngageerd heeft om administratief te gaan vereenvoudigen, om wetgeving die vandaag vertrekt vanuit verschillende hokjes die allemaal hun eigen controles eisen, echt op elkaar af te stemmen en te integreren. De beste stap hierbij is uiteraard dat de regelgeving vereenvoudigd wordt. In afwachting daarvan vinden we het minstens een noodzaak om de huidige regelgeving en bijbehorende controles écht te integreren. Een landbouwer zou op één plaats moeten kunnen aangeven dat hij aan boerderijcompostering doet, en dat zou voldoende moeten zijn. We vragen dat administraties dan zelf, achter de schermen, de verdere nodige stappen zetten om een invulling te geven aan alle huidige regelgeving, dit wil zeggen: de nodige aanvragen van attesten zelf vragen bij andere diensten en die afleveren.

Experimenteren met Boerderijcomposteren

Bij natuur- en landschapsbeheer komt heel wat hout en ander plantaardig materiaal vrij. Boerennatuur Vlaanderen zoekt naar manieren om die beheerresten te valoriseren. Zo wil ze de beheerkosten deels recupereren en het landschapsbeheer opnieuw economisch interessant maken voor landbouwers. Naast het inwerken van houtsnippers of de energetische valorisatie komt nu ook boerderijcompostering als valorisatiepiste in beeld. Naast een stimulans om landschapsbeheer uit te voeren, is boerderijcompost een stabiele bodemverbeteraar die de bodemkwaliteit en de waterhuishouding van een perceel verbetert.

Om landbouwers in de toekomst te kunnen ondersteunen bij boerderijcompostering, test Boerennatuur vandaag al hoe zo’n samenwerking in de praktijk kan verlopen. Binnen het Leaderproject ‘Biomassa van waarde’ – met steun van de provincie Limburg, Kinrooi en Maaseik – werkt Boerennatur samen met Regionaal Landschap Kempen & Maasland, PVL Bocholt, Limburgs Landschap en Natuurpunt Limburg om te leren welke drempels er zijn en hoe deze weggewerkt kunnen worden.

De beheerresten uit natuurgebieden worden door landbouwers opgehaald en verwerkt tot boerderijcompost. PVL onderzoekt de samenstelling en kwaliteit van compost die verkregen wordt. Daarbij is onder andere de afdoding van onkruidzaden een belangrijk aandachtspunt. Een extra uitdaging is de timing van de aanvoer: houtsnippers zijn vooral in de winter beschikbaar, terwijl natuurmaaisel pas vanaf juni vrijkomt. De centrale onderzoeksvraag van het project luidt dan ook: ‘Hoe krijgen we het juiste materiaal in de juiste verhoudingen en op het juiste moment aan de composthoop geleverd?’.

De eerste composthopen worden nu aangelegd. In het najaar zullen de eerste resultaten bekend zijn.

Unieke kans

Deze oefening is een mooie pilot in het streven van de Vlaamse regering naar administratieve vereenvoudiging enerzijds, en naar meer circulariteit en het verhogen van bodemkwaliteit anderzijds, waarbij verschillende regelgevingen op elkaar worden afgestemd, zodat helder gecommuniceerde procedures en richtlijnen op een geïntegreerde wijze aan landbouwers, natuurbeheerders en landschapsbeheerders kunnen worden meegegeven.

We appreciëren dat er heel wat positieve stappen zijn gezet om tot een faciliterend kader voor boerderijcompostering te komen, maar er zijn nog steeds wel een aantal verdere verduidelijkingen en uitwerkingen nodig. Ook daar is het cruciaal dat we betrokken blijven.

We willen hier vanuit Boerenbond en de andere organisaties op een positieve manier aan meewerken. Hierbij moet het uitgangspunt blijven dat we een faciliterend kader opzetten om aan boerderijcompostering te doen, op een milieukundig verantwoorde manier, waarbij voldoende vertrouwen wordt gegeven aan de producent, met de nodige garanties aan de overheid. Boerderijcompostering biedt een unieke kans om circulaire landbouw en bodemkwaliteit te versterken. Laat ons die kans samen grijpen.