Cartoon_inkomen

Inkomen boer en tuinder bereikt een historisch dieptepunt

4 oktober 2022

Het beeld dat Boerenbondvoorzitter Lode Ceyssens deze week op de Nazomerontmoeting schetste van de economische situatie in de land- en tuinbouw was ronduit alarmerend. Nu de werkingskosten in onze sectoren met maar liefst een kwart zijn gestegen, is er van een leefbaar inkomen voor de Vlaamse boer en tuinder nauwelijks nog sprake. Verder investeren in duurzaamheid wordt op die manier onmogelijk.

Elk jaar maakt Boerenbond ter gelegenheid van zijn Nazomerontmoeting een voorlopige balans op. De cijfers van alle land- en tuinbouwsectoren worden geanalyseerd en daar vloeit een overzichtelijk jaarrapport uit voort. Dat rapport maakt concreet wat iedereen die de sector goed kent al vermoedde: het bruto-inkomen van de Vlaamse land- en tuinbouwer staat op een absoluut dieptepunt en laat nauwelijks nog ruimte om verder te ondernemen, laat staan om te innoveren en te investeren. Boerenbondvoorzitter Lode Ceyssens wond er geen doekjes om in zijn speech op de jaarlijkse Nazomerontmoeting van Boerenbond. Zijn boodschap aan de stakeholders van de sector was niet mis te verstaan. “De kosten in de land- en tuinbouwsector ging in 2021 reeds in stijgende lijn (+13%), maar namen dit jaar nog veel sterker toe:  in 2022 gaat maar liefst 93% van de gerealiseerde omzet op in werkingskosten. Ik hoef daar geen tekening bij te maken: met dit gegeven blijft er nog nauwelijks ruimte voor een leefbaar inkomen voor de boer, laat staan dat er ruimte is voor broodnodige investeringen in duurzaamheid bij onze ondernemers.”

Omzet stijgt, kosten stijgen veel harder

Het inkomen van de boer wordt uiteraard bepaald door de werkingskosten en de omzet van zijn bedrijf. Het extreem lage inkomen dat we vandaag zien, kan verklaard worden door aan de ene kant een sterke omzetstijging (19%) en aan de andere kant een nog veel sterkere stijging van de werkingskosten, namelijk met maar liefst 25%. Die hoge werkingskost wordt vooral gedreven door de kostprijs van energie, kunstmest en veevoeder. Wanneer we de omzetstijging van dichterbij bekijken, valt ook op dat deze zich vooral voordoet in dierlijke sectoren en louter prijsgedreven is. Sterker nog, de algemene productie daalt zelfs. Daar zitten de droogte, de rechtsonzekerheid, de hoge werkingskosten en de omschakeling van intensievere teelten naar economisch interessante graangewassen voor iets tussen. Het jaarrapport van Boerenbond schetst een hard maar realistisch beeld van de economische situatie in de land- en tuinbouwsector en het lijkt erop dat we nog niet aan het einde van deze neerwaartse beweging zijn. De impact van de oorlog in Oekraïne en de energiecrisis is immers nog in volle evolutie en zal de cijfers deze winter ongetwijfeld verder beïnvloeden. De voorlopige jaarresultaten doen terecht de vraag rijzen hoe ondernemers hun productie nog verder kunnen verduurzamen en of jongeren nog in staat zullen zijn het familiebedrijf over te nemen.

Akkerbouwteelten

Wanneer we dieper ingaan op de situatie in de verschillende sectoren valt het op dat de gestegen omzet in de akkerbouw te wijten is aan prijsstijgingen voor aardappelen, graan en suikerbieten. In 2021 kromp het areaal aardappelen als gevolg van de coronacrisis, maar dit jaar nam het toe met 2,7%. De aanhoudende droogte in juli en augustus heeft de opbrengsten negatief beïnvloed, met sterke opbrengstverschillen naargelang de regio en ligging van het perceel. Boerenbond verwacht dat de opbrengsten zo’n 14% lager zullen uitvallen tegenover 2021 en zodoende zullen stranden op gemiddeld 38,1 ton/ha. Vrije en contractprijzen gecombineerd resulteren in een te verwachten prijsstijging met 24,4%. Wanneer we naar de granen kijken, zien we dat Vlaamse akkerbouwers in 2022 een licht lager areaal graan hebben ingezaaid tegenover 2021. Voor tarwe en gerst bleef het areaal op hetzelfde niveau als in 2021, maar daalde het areaal van onder andere triticale en spelt. De voorbije weken vertoonden de internationale graanprijzen een zeer volatiel beeld. Hoe dan ook is duidelijk dat de productie van de vijf grootste tarwe-exporteurs buiten het Zwarte Zeegebied (EU, Canada, Australië, VS en Argentinië) niet in staat is om het tekort vanuit Oekraïne te kunnen opvangen. De combinatie van een grotere Vlaamse graanoogst met een gunstigere prijsvorming zal een omzetstijging met naar verwachting 24% voor gevolg hebben ten opzichte van 2021. Ten slotte moeten we het nog even hebben over de suikerbietenmarkt. De voorbije periode is de suikerprijs op de internationale markten gestegen, in het kielzog van de stijging van de grondstoffenprijzen. Aangezien de bietenprijs gekoppeld is aan de suikerprijs, zal deze stijging de bietenprijs ten goede komen. Boerenbond gaat uit van een prijsstijging met 36% in 2022 ten opzichte van 2021. Verwacht wordt dat de omzet van suikerbieten in 2022 zo’n 42% hoger zal liggen tegenover 2021, vooral ook omdat 2021 een zeer slecht jaar was voor de bietenteelt.

Groenten

De productiedaling van glasgroenten die we dit jaar zien is grotendeels toe te schrijven aan de verminderde productie van komkommers, kropsla, trostomaten en aubergines. De prijzen zitten opnieuw boven hun niveau van voor de coronacrisis en stegen met 16,4%. De totale productie van openluchtgroenten die via de veilingen verhandeld wordt lag in de eerste acht maanden van 2022 iets lager tegenover dezelfde periode van 2021. De prijs van openluchtgroenten viel met maar liefst de helft terug en dat is deels te verklaren door de prijs van prei die wel 75% daalde tegenover vorig jaar. Voor witloof, dat een beschermde teelt is, steeg de aanvoer met 3%, terwijl de prijzen kelderden met 33%. Waar er in 2021 nog ruim 35.800 ha diepvriesgroenten stonden, was dat in 2022 slechts zo’n 28.600 ha. De sterk gestegen teeltkosten van onder meer zaden en meststoffen en de verminderde vraag vanuit de groenteverwerkende bedrijven liggen hiervan aan de basis. Bovendien werden de landbouwers geconfronteerd met tegenvallende contractprijzen voor diepvriesgroenten. Half februari werd daarom nog betoogd aan de fabriekspoorten. Het areaal bonen is het sterkst gedaald (-49,7%). De bonenteelt is namelijk enorm gevoelig voor zowel droogte als voor overvloedige regenval. Het areaal wortelen daalde met zo’n 30% tot ongeveer 2450 ha. Deze teelt staat onder druk door een moeilijke prijsvorming en moeilijke oogstomstandigheden in 2021. Opvallend is ook dat het areaal ajuinen voor het eerst afneemt (-16%), terwijl de teelt tien jaar lang in stijgende lijn ging.

Fruit

De globale omzet voor fruit bleef algemeen stabiel tegenover 2021. In de eerste acht maanden van 2022 waarin de oogst van 2021 verkocht werd, lag de gecommercialiseerde hoeveelheid peren 21% lager tegenover 2021. De hoeveelheid via de veilingen gecommercialiseerde appelen steeg met 33% tegenover 2021. Daarentegen daalden de prijzen van appelen met 37,3%. In de eerste acht maanden van 2022 stegen de gecommercialiseerde hoeveelheden aardbeien met 6,3% tegenover 2021. De prijzen van de aardbeien lagen in dezelfde periode 16% lager. De eerste oogstramingen voor het seizoen 2022-2023 geven aan dat we in Europa een eerder normale appeloogst mogen verwachten. De oogst van peren in Europa blijft aan de lage kant maar herstelt zich gedeeltelijk na de extreem lage oogst van 2021. 2023 wordt echter een seizoen met veel uitdagingen. Er zijn de klimatologische uitdagingen – droogte en hitte – waar de sector al enkele jaren na mekaar mee geconfronteerd wordt. Maar de fruitsector zal ook verplicht zijn te blijven zoeken naar nieuwe afzetopportuniteiten op nieuwe markten en verdere modernisering van de fruitbedrijven. Tegelijk moet de sector blijven inzetten op het verhogen van de consumptie van appelen en peren.

We slagen er niet in de sterk opgelopen kosten door te vertalen in de omzetcijfers.

Sierteelt

In 2021 verbeterde de marktsituatie voor de sierteeltsector, na het moeilijk coronajaar 2020. Ondanks het gunstige weer was het voorjaar 2022 zwak. De hoge prijzen van energie en basisproducten hebben ertoe geleid dat het consumentenvertrouwen voor sierteeltbestedingen in de loop van het jaar achteruitging. Tegelijk zijn de productiekosten voor de telers sterk gestegen. Wegens de energiecrisis zullen heel wat telers genoodzaakt zijn hun productie te verminderen. In de globale sierteeltsector wordt 60% van de omzet gerealiseerd door de boomkwekerijsector en 40% door de sierplantensector. Boerenbond verwacht dat de omzet in de sierteeltsector in 2022 met 5% zal afnemen tegenover 2021.

Dierlijke sectoren

In de varkenssector daalde de geproduceerde hoeveelheid varkensvlees in de eerste zeven maanden van 2022 met 9% in vergelijking met dezelfde periode van 2021. De aanhoudende zware crisis in de sector en de grote onzekerheden naar de toekomst toe omtrent het stikstofdossier, hebben geleid tot een sterke terugval van de productie. De prijsvorming in de varkenshouderij is de voorbije periode verbeterd als gevolg van een daling van het globale aanbod in de Europese Unie. Deze daling volgt op een periode van grote financiële verliezen bij de bedrijven, die mede veroorzaakt werden door de sterke kostenstijging voor veevoeder en energie. De geproduceerde hoeveelheden melk lagen in de eerste acht maanden van 2022 in Vlaanderen zo’n 3% hoger tegenover dezelfde periode van 2021. Ongunstige weersomstandigheden, extreem hogere prijzen voor veevoeder, stijgende energiekosten en hoge prijzen voor slachtkoeien vormen de verklaring. Een sterke vraag vanuit China, alsook vanuit aardolie-exporterende landen en de goede vraag in de Europese Unie ondersteunden de prijsstijging. De globale productie van rund- en kalfsvlees daalde in de eerste zeven maanden van 2021 met 4% in vergelijking met dezelfde periode van 2021. In de rund- en kalfsvleessector stegen de prijzen in de eerste acht maanden van 2022 met 25% tegenover dezelfde periode van 2021. De prijsverbetering was het meest uitgesproken voor reforme melkkoeien. Wanneer we naar pluimvee kijken zien we dat de productie van gevogelte licht daalde. De prijzen van de braadkippen kenden in de eerste acht maanden van 2022 een stijging met 34%. De groei van de Europese productie, die zich in de voorbije jaren voordeed, kwam in 2022 tot stilstand. In combinatie met de gestegen vraag leidde dit tot een behoorlijke prijsverbetering. Ondanks deze prijsverbetering staat de rentabiliteit onder druk als gevolg van de sterk gestegen veevoeder- en energiekosten. De eierproductie bleef stabiel. Mede door de laag pathogene aviaire influenza (vogelgriep) daalde de Europese productie van consumptie- eieren met zo’n 2,5%.

Kosten door het dak

Omzet is een belangrijke parameter, maar zegt niets zonder dat je ook een blik werpt op de kosten. En die gingen dit jaar ongecontroleerd de hoogte in. De voederkost maakt dit jaar meer dan de helft uit van de totale uitgaven van de Vlaamse land- en tuinbouwer, een zware opdoffer voor veel bedrijven. In 2022 stegen de veevoederkosten met 24%. Verklaring hiervoor is sterke toename van de prijzen van granen en andere veevoedergrondstoffen. Maar ook de energiekost ging door het dak. Al in 2021 bedroeg de prijsstijging al 21,4%, maar in 2022 stegen de prijzen onophoudelijk en ongezien. De prijzen van diesel en stookolie stegen met 91%, terwijl de elektriciteitsprijzen stegen met 62%. Erger nog verliep het met de prijzen voor aardgas, die in 2022 meer dan dubbel zo duur waren als in 2021. Wat loonkost betreft vertegenwoordigen de betaalde lonen aan werknemers in de sector in 2022 6,6% van de directe kosten. Voor 2022 raamt Boerenbond dat de personeelskosten stijgen met ongeveer 4%. Zaai- en pootgoed vertegenwoordigen 5,1% van de totale directe kosten in 2022. De aangekochte hoeveelheden kenden een daling met 15% gedreven door een forse afname van de oppervlakte industriegroenten (- 20%). Weliswaar stegen de betaalde prijzen met 4%. De gebruikte hoeveelheden gewasbeschermingsmiddelen daalden in 2022 aanzienlijk (-8%) ten opzichte van 2021. In 2022 stegen de prijzen van gewasbeschermingsmiddelen globaal met 5,5%. We stellen vast dat er voortdurend minder gewasbeschermingsmiddelen toegelaten zijn en dat tezelfdertijd de alternatieven aanzienlijk duurder zijn. In 2022 daalden de aangekochte hoeveelheden meststoffen met 7% door de strengere mestwetgeving, maar zeker ook door de sterk gestegen prijzen. De meststofprijzen verdubbelden ruimschoots tegenover 2021, voornamelijk als gevolg van prijsstijgingen voor ammoniumnitraat en vloeibare stikstof. De totale directe kosten stegen in 2022 met maar liefst 25% tegenover 2021. De grafiek van de evolutie van de verhouding tussen omzet en directe kosten schetst dan ook geen rooskleurig beeld. Het bruto-inkomen was al aan een neerwaartse beweging bezig sinds 2020, maar maakt dit jaar opnieuw een diepe val. Uiteraard is dit een globaal ggeven en zijn er grote onderliggende verschillen tussen de bedrijven onderling. In 2022 zijn die onderlinge verschillen alleen nog groter geworden naargelang de kostenstructuur van de bedrijven. Zo bijvoorbeeld zullen de inkomensverschillen bij de glastuinbouwbedrijven in grote mate bepaald worden door het gegeven of er al dan niet nog een vast gascontract afgesloten werd.

 

Galopperende kosten hollen landbouwinkomen volledig uit

De gemaakte analyses tonen duidelijk aan dat de stijging van de werkingskosten in 2022 aanzienlijk groter is dan de toename van de omzet op onze Vlaamse land- en tuinbouwbedrijven. Daardoor worden de inkomsten op onze bedrijven in 2022 volledig uitgehold. Uiteraard is dit een globale oefening, die ervan uitgaat dat de productie van alle Vlaamse bedrijven op één enkel Vlaams land- en tuinbouwbedrijf zou plaatsvinden, waardoor er weliswaar onderliggend grote verschillen tussen de bedrijven zullen zijn.

Het blijft hoe dan ook een jammerlijke vaststelling dat onze sectoren er niet in slagen om de sterk opgelopen kosten door te vertalen in de omzetcijfers. Bijgevolg wordt een inkomen gerealiseerd dat verre van duurzaam is en waarbij tegelijk het innoverende vermogen van de sector onder druk staat. Vast staat dat de huidige economische situatie in onze sector van die aard is dat uitzonderlijke maatregelen nodig zijn om uit deze impasse te geraken.

Het volledige rapport vind je hieronder.