De titel van dit artikel is ook de naam van een campagne, die vorige week werd gelanceerd door het Vlaams Expertisecentrum voor Suïcidepreventie. Daarmee is het hoge woord al half gevallen. Onze sector is niet vrij van zelfmoorden, integendeel zelfs.

Al te vaak zagen jonge vrouwen – maar vooral mannen – het als de enige uitweg voor hun problemen. En dat heeft voor een stukje te maken met onze opvoeding en de verwachtingen die leven binnen de sector. Mislukken is geen optie. Nochtans zijn er andere uitwegen. Die beginnen met het uit de eigen isolatie breken om hulp te zoeken bij anderen, weg uit die hersenspinsels in je hoofd, vandaar deze slogan.

De cijfers

Uit het recentste ‘Epidemiologisch rapport 2020’ van het centrum, dat uitkwam in september 2021, blijkt dat in 2018 in België 1792 personen overleden ten gevolge van suïcide, waarvan 1283 mannen en 509 vrouwen. Dit komt neer op bijna vijf suïcides per dag (23,5/100.000 voor mannen en 8,7 op 100.000 voor vrouwen). In Vlaanderen ligt die suïcide-rate een fractie lager.

De sterftecijfers door suïcide worden geregistreerd door het Agentschap Zorg en Gezondheid, op basis van de overlijdenscertificaten. In 2018 (meest recente cijfer) overleden in Vlaanderen 984 personen door suïcide. Dit komt neer op bijna drie zelfdodingen per dag. Bijna drie op de vier (71%) waren mannen. In Vlaanderen is suïcide de eerste doodsoorzaak bij mannen tussen 15 en 54 jaar.

De zorgverleners proberen ook zicht te krijgen op het aantal zelfmoordpogingen, om die te monitoren. Het risico op herhaling en eventueel ook overlijden is immers groot bij mensen die ooit een poging deden. Uit de meest recente gegevens van de gezondheidsenquête blijkt dat 4,3% van de Belgische bevolking van 15 jaar en ouder minstens één keer in hun leven een suïcidepoging hebben ondernomen en 0,2% (of 2 personen op 1000) dat ze een suïcidepoging hebben ondernomen in de 12 maanden voorafgaand aan het interview.

Omgerekend naar de Belgische bevolking van 15 jaar en ouder zou dit neerkomen op ongeveer 18.900 personen. Vergeleken met het aantal zelfmoorden is dit een verhouding van 1 op 10. Opvallend is dat vrouwen meer risico lopen op een suïcidepoging, maar dat mannen meer risico lopen op overlijden tijdens een poging. Er zijn ook regionale verschillen: het aantal pogingen ligt het hoogst in Oost- en West-Vlaanderen, is wat lager in Antwerpen en Vlaams-Brabant en het kleinst in Limburg.

Je hebt altijd een keuze om te veranderen!

Campagne gericht op mannen

De nieuwe campagne richt zich speciaal op mannen – gezien hun hoge aandeel in de cijfers. Mannen zijn in het algemeen meer dan vrouwen gebonden aan genderstereotypen, dat ze succesvol en financieel onafhankelijk moeten zijn. De maatschappij heeft bepaalde verwachtingen van wat een man hoort te zijn en hoe mannen zich moeten gedragen. Zelden tonen films ons kwetsbare mannen, die uitkomen voor wat ze voelen. Van jongs af aan wordt hen aangeleerd dat ze niet mogen huilen. Daardoor is de gemiddelde man in vergelijking met de gemiddelde vrouw meer sociaal geïsoleerd en ondervindt hij een hogere drempel voor psychologische hulpverlening. Bovendien duurt het proces dat voorafgaat aan zelfdoding bij hen minder lang en is het minder zichtbaar.

De pas gelanceerde campagne zet in op zelfmoordpreventie, wil aandacht vragen voor het taboe op hulp zoeken en psychische problemen en mannen aanmoedigen om hulp te zoeken. Zowel de campagne als de campagnewebsite kregen de naam ‘Kom uit je kop’. Deze campagne wil psychische problemen bij mannen uit de taboesfeer halen en mannen, maar ook hun omgeving, aanmoedigen om ‘uit hun kop’ te komen en hulp te zoeken op de manier die het best bij hen past.

Dat doet deze campagne met herkenbare en hoopvolle verhalen, tips en links naar andere hulpkanalen. Een bijkomend doel is om signalen van mentale problemen bij mannen beter te leren herkennen (ook als omgeving) en de drempel naar hulp te verlagen. Daarom richt deze campagne zich tot iedereen binnen de maatschappij. De initiatiefnemers roepen op om samen het taboe te doorbreken en verandering te brengen in hoe we over psychische kwetsbaarheden bij en met mannen spreken. De kernboodschap is duidelijk: ook mannen hoeven er niet alleen voor te staan.

Weerbare varkenshouders

Ook binnen Boerenbond zijn enkele collega’s direct of indirect betrokken bij acties rond geestelijk welzijn. Een van hen is landbouwconsulent Pieter-Jan Delbeke, die door het Leaderproject ‘Bioveiligheid in de varkenshouderij’ dat wordt uitgevoerd door Boerenbond, DGZ en Inagro, voor zijn varkenshouders enkele sessies kon organiseren rond mentale weerbaarheid.

Er zijn hiervoor twee Leaderprojecten: een in Midden-West-Vlaanderen en een in de Westhoek. “Dat project omvatte drie aspecten: verhogen van de weerbaarheid van het varkensbedrijf, inzetten op betere mentale weerbaarheid en communicatieve en publieke weerbaarheid. Voor dat laatste aspect wordt er onder meer een vorming rond bioveiligheid opgezet voor iedereen die op het bedrijf komt, zoals voorlichters, leveranciers en afnemers. Wat de weerbaarheid van de bedrijfsleider betreft, merk ik dat het de laatste jaren beter lukt om die ter sprake te brengen.

Tien jaar geleden was daar geen sprake van. We hebben een aantal sessies opgezet rond rechten en plichten bij controle. Wat mag een controleur – bijvoorbeeld van het FAVV – doen op je bedrijf? Mag die zonder toelating je stallen bezoeken? Verder hadden we een aantal infovergaderingen samen met Boeren op een Kruispunt rond sociale rechten en financiële mogelijkheden. En ten slotte hebben we ook al een drietal keer iets opgezet rond rust in je hoofd, ook in moeilijke tijden. Die vergaderingen worden gebracht door psychotherapeuten op een locatie die anders is dan de gebruikelijke vergaderzalen. Ze hebben een heel directe aanpak. Varkenshouders in moeilijkheden kunnen in een tunnelvisie terechtkomen, waarbij ze denken dat ze niet anders kunnen dan verder doen. Niet slagen is mislukken. Het bedrijf stoppen is falen. Dat zit ook wat ingebeiteld vanuit onze opvoeding. Dat maakt dat heel wat landbouwers die onder druk komen niet de stap durven zetten om hulp te vragen.

De psychotherapeut zegt dat je altijd kan stoppen. Die trekt de discussie open. Ik heb ook zo een sessie mee gevolgd, die begeleid werd door Annelien Jonckheere. Ze had diezelfde sessie ook eens gebracht voor een groep van 120 pluimveehouders, en zelfs daar slaagde ze erin om – na wat aanvankelijk gelach – de discussie open te trekken en tot interactie te komen. Maar in het project proberen we de groep beperkt te houden. Wat me ook positief opviel in de sessie is dat er bijna evenveel mannen als vrouwen waren.”

Extra sessies mentale weerbaarheid

Vanuit het Leaderproject ‘Bioveiligheid in de varkenshouderij’ worden extra sessies rond mentale weerbaarheid georganiseerd op 10 mei (Staden) en 19 mei (Poperinge). Deelnemen is gratis en exclusief voor veehouders. Je kan inschrijven voor een van deze sessies tot en met 7 mei via www.inagro.be/agenda. Geef als zoekterm ‘Rust in je hoofd’ in.

Het is nodig om te spreken

Pieter-Jan Delbeke, landbouwconsulent: “Slechts een klein stuk van de problematiek is zichtbaar. Het grootste deel zit onder water, zoals bij een ijsberg. Heel wat achterliggende factoren zijn verantwoordelijk voor het gedrag en de reacties van iemand. Het is heel belangrijk dat dergelijke problematiek bespreekbaar is geworden. Het is nodig om te spreken en advies in te winnen bij een psycholoog, bedrijfsrevisor of consulent van Boerenbond. Je hebt altijd een keuze om te veranderen! Het is spijtig dat het in die verhalen over zelfdoding niet meer mogelijk is om die keuze te maken.”

Op www.komuitjekop.be vind je meer info over de campagne, maar ook filmpjes met getuigenissen en allerlei tools en laagdrempelige tips. Meer achtergrondinfo is beschikbaar op www.vlesp.be.

Specifiek voor land- en tuinbouw kan je ook terecht op www.boerenopeenkruispunt.be of 0800 99 138 (gratis, 7/7 bereikbaar).

Wie vragen heeft over zelfmoord kan ook terecht bij de Zelfmoordlijn op het gratis nummer 1813 of via www.zelfmoord1813.be.